جستجوگرهای داخلی به گل نشستند

روزنامه قدس: «گردو»، «ذره‌بین» و «۲۰۵۹» سه نام برای سه موتور جست‌وجوی ملی است که گفته می‌شود همچنان در دسترس هستند و پس از اعمال محدودیت بر اینترنت در این روزها می‌توان از آن‌ها برای برآوردن نیازهای اطلاعاتی داخلی استفاده کرد.

سرویس‌هایی که قرار است به عنوان راهکاری جایگزین، نقش مهمی را در تأمین نیازهای اطلاعاتی کاربران ایفا کرده و با تمرکز بر محتوای داخلی و ارائه خدمات به زبان فارسی، امکان جست‌وجوی اطلاعات را به صورت محلی فراهم ‌کنند.

با این‌حال کافی است به همین جویشگرهای پیشنهاد شده سری بزنید تا ضعف جدی آن‌ها را در برآوردن حداقل نیازهایتان ببینید.

وقتی موتوردار شدیم

ایده راه‌اندازی طرح جویشگر بومی در ایران، نخستین‌ بار سال‌های ۸۷ و ۸۸ شکل گرفت.

مهر ۱۳۸۸«پارسی‌جو» به عنوان نخستین‎ ‎موتور جست‌وجوی بومی کشور، با پشتوانه‌ کارهای تحقیقاتی و پژوهشی چند ساله،‎پیاده‌ سازی و نسخه نخست آن به‌طور رسمی رونمایی شد.

مدیران در روز افتتاح این جویشگر گفته بودند شمار کاربران پارسی‌جو برای سال نخست ۵۰۰هزار، سال دوم ۱.۲میلیون، سال سوم ۲.۵ میلیون و سال چهارم ۴میلیون کاربر پیش‌بینی شده است.

محمود واعظی، وزیر وقت ارتباطات و فناوری اطلاعات در همان روز بهره‌برداری از پارسی‌جو، هدف از طرح موتور جست‌وجوی بومی را که به عنوان درگاه مجازی استفاده از خدمات در شبکه ملی اطلاعات مطرح است، استقلال در فضای سایبری و ارائه خدمات مناسب با فرهنگ و نیازهای کاربران فارسی‌زبان عنوان کرد.

حمایت از بخش خصوصی

۲۶ بهمن ۹۳ هم بخش خصوصی از راه‌اندازی موتور جست‌وجوی خود با نام «یوز» خبر داد.

مجری طرح موتور جست‌وجوی بومی یک روز پس از بهره‌برداری از این طرح، گفته بود ۱۷۰میلیارد تومان برای حمایت پنج‌ساله از جویشگر های بومی اختصاص یافته که محور عمده این حمایت‌ها در زمینه تولید محتوا و ارائه خدمات بومی است.

علیرضا یاری به تشکیل شورای راهبردی موتور جست‌وجوی بومی با هدف حمایت از شرکت‌های خصوصی، ارائه خدمات مطلوب و متنوع و هدایت شرکت‌های خصوصی به سمت استقلال و درآمدزایی هم اشاره کرده بود.

به اعتقاد یاری، موتورهای جست‌وجوی بومی نمی‌توانند دولتی باشند و با تقویت بخش خصوصی و رونق فضای کسب‌وکار این بزرگ محقق خواهد شد.

چرا جویشگر بومی می‌خواهیم؟

مدیران و مسئولان شبکه ملی اطلاعات برای پاسخ به این پرسش دلایل مختلفی را ذکر کرده‌اند؛ برای مثال وزیر اسبق ارتباطات و فناوری اطلاعات آذر سال ۱۳۸۹ هدف اصلی از ایجاد موتور جست‌وجوی ملی را علاوه بر تولید محتوا، انتشار اطلاعات بدون سانسور می‌دانست.

رضا تقی‌پور در حاشیه پنجمین سمپوزیوم بین‌المللی مخابرات در جمع خبرنگاران گفته بود: موتورهای جست‌وجویی که امروزه در جهان استفاده می‌شوند عملاً به بنگاه‌های اقتصادی تبدیل شده‌اند که منافع اقتصادی خود را دنبال می‌کنند و از سوی دیگر، اطلاعات به هیچ عنوان درون این موتورهای جست‌وجو امن نیست.

ما معتقدیم کشور ایران نیاز به موتور جست‌وجوی بومی دارد تا در وهله نخست، اطلاعات تولید شده در کشور به‌خوبی و بدون سانسور و بدون گرایش مالی در دنیا منتشر شود.

هدف دیگر از ایجاد موتور جست‌وجوی ملی رقابت با کشورهای دارنده موتورهای جست‌وجو است که در عمل، بسیاری از منابع داخلی را اصلاً در رتبه‌بندی‌های خود محسوب نکرده و یا با اغراض مشخص به عنوان نتایج جست‌وجو منتشر می‌کنند.

سلجوقی، عضو هیئت عامل سازمان فناوری اطلاعات ایران درباره ضرورت داشتن نوع بومی این نوع فناوری‌ها هم معتقد است داشتن جویشگر بومی هم مانند خودرو ملی برطرف‌کننده نیازهای داخلی است اما به معنای اصرار برای داشتن نوع ناکارآمد آن نیست، بلکه باید تلاش کرد جویشگری بومی و قدرتمند که واجد توانایی‌های زیادی باشد، به‌وجود آورد.

تلاش برای ایجاد فناوری مشابه، تلاشی جهانی است و بیشتر کشورها به این سمت رفته‌اند، بنابراین ما هم باید تلاش خود را انجام دهیم تا فناوری بومی ایجاد شود.

محمود واعظی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات دولت یازدهم نیز در این باره معتقد بود: باید توقع از موتورهای جست‌وجوی بومی مشخص شود و البته انتظار می‌رود این موتورها در یک فضای رقابتی توجه و اعتماد کاربر را به خود جلب و بتوانند بخشی از نیازمندی‌های مردم را از طریق توانمندی داخلی تأمین کنند و مردم برای یافتن پاسخ سؤالات خود به موتورهای جست‌وجویی مراجعه کنند که محتوای داخلی را ارائه می‌دهد.

گوگل ملی می‌خواهیم

ابوالحسن فیروزآبادی، دبیر سابق شورای عالی فضای مجازی نیز پیش از این گفته بود: در حوزه پیام‌رسان، موتور جست‌وجو و ایمیل بومی، نمی‌خواهیم نمونه‌ای به بزرگی گوگل که ۸۰زبان مختلف و ۲۰۰ خدمت ارائه می‌دهد راه‌اندازی کنیم، ما درصدد راه‌اندازی یک موتور جست‌وجوی بومی هستیم تا به واسطه آن، نقاطی را که روی ما بسته‌اند، باز کنیم. این کار استقلال ما را رقم می‌زند. ما به دنبال گوگل ملی هستیم، حدود ۷۰-۶۰ سرویس در گوگل به روی ما بسته است؛ باید بتوانیم در داخل، جای خالی این خدمات را پر کنیم و بخش مهمی از استقلال را در فضای مجازی داشته باشیم.

در روزهای نخست اجرای طرح موتور جست‌وجوی ملی، مژگان فرهودی، دبیر کارگروه فنی طرح جویشگر بومی در پاسخ به پرسش یک خبرنگار که آیا به نظر شما با توجه به فعالیت جویشگرهای مطرحی چون گوگل، راه‌اندازی جویشگرهای بومی با استقبال کاربران ایرانی مواجه می‌شود، گفته بود: با توجه به کیفیت بسیار خوب گوگل در جست‌وجو، در صورتی کاربران ایرانی به سمت جویشگر بومی سوق پیدا می‌ کنند که این جویشگر بتواند برخی از نیازهای اطلاعاتی کاربران را که هم‌اکنون موتورهای جست‌وجوی خارجی ارائه نمی‌دهند، پاسخ دهد.

در صورتی که ویژگی‌های محلی کاربران ایرانی در طراحی جویشگر بومی در نظر گرفته و سعی در برطرف کردن نیازهای اطلاعاتی آنان شود، بی‌گمان کاربران ایرانی هم به سمت جویشگر بومی سوق پیدا می‌کنند.

سرنوشت نامعلوم یک شورا

«شورای راهبری موتور جست‌وجوی بومی»؛ این، نام مجموعه‌ای است که چندی پس از راه‌اندازی نخستین موتور جست‌وجوی ملی از سوی محمود واعظی، وزیر وقت ارتباطات و فناوری اطلاعات با هدف عملیاتی‌سازی در شبکه ملی اطلاعات، در این وزارتخانه شنیده شد، اما بعدها از عملکرد این شورا هیچ‌گونه گزارشی منتشر نشد.

شورایی که قرار بود از نمایندگان پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات، سازمان فناوری اطلاعات ایران، سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی و سه عضو به نمایندگی بخش خصوصی و نمایشگاهی تشکیل شود و به گفته واعظی، وظایفی همچون انسجام و جهت‌دهی، هدایت و راهبری پروژه‌های موتورجست‌وجوی بومی برای شبکه ملی اطلاعات با پشتیبانی کامل از خط و زبان فارسی، خدمات جست‌وجوی دولت الکترونیک و درگاه مجتمع‌سازی خدمات فناوری اطلاعات را بر عهده داشته باشد.

بن‌بست «کاوش»

راه‌اندازی یوز و پارسی‌جو در حالی تحقق یافت که چندی پیش از آن، نخستین موتور ایرانی جست‌وجوی تصویری با نام «کاوش» از سال ۹۱، مراحل آزمایشی خود را پشت سر گذاشته و گفته می‌شد به قابلیت‌هایی هم‌تراز موتورهای جست‌وجوی بزرگ دنیا دست یافته اما به دلیل حمایت نشدن، تجاری‌سازی نشده و دراختیار عموم قرار نگرفته است.طرحی که توسط دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طی سه سال انجام شده بود.

علی احمدی، مدیر این پروژه و رئیس وقت دانشکده مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی در همان روزها با گلایه از مسئولان حوزه فناوری اطلاعات کشور گفته بود: متأسفانه در پروژه‌ای با این درجه از اهمیت که از نظر نو بودن کار، همپای رقبایی مانند گوگل است، هنوز مدت‌ها پس از راه‌اندازی آزمایشی طرح، سرمایه‌گذاری و حمایت لازم برای تجاری‌سازی و ورود آن به بازار صورت نگرفته است.

احمدی معتقد بود اگر حمایت لازم صورت گیرد این موتور در مدت ۶ تا هشت ماه می‌تواند به صورت تجاری وارد بازار شود و مورد استفاده عموم قرار گیرد.

چند سال بعد، چند موتور جست‌وجوی بومی دیگر مثل سلام، پارسیک، جاماسپ و بیاب فراجویشگر به میدان آمدند؛ موتورهایی که نتایج موتورهای جست‌وجوی موجود مانند گوگل و بینگ را ترکیب کرده و در اختیار کاربران قرار می‌دادند.

در کنار آن‌ها نام دو موتور «گُرگُر» و «زال» هم شنیده شد که به صورت مستقل خدمات جست‌وجوی خود را ارائه می‌کردند و البته از میان این دو، تنها موتور جست‌وجوی «گُرگُر» از طریق وب در دسترس کاربران بود و حالا این روزها نام‌های «گردو»، «ذره‌بین» و «۲۰۵۹» را هم در کنار طرح‌های ناتمام گذشته می‌شنوید.

چرا کشتی جویشگرهای بومی به گل نشست؟

محمدمهدی حبیبی، مدیرعامل سازمان مردم‌نهاد فضای مجازی پاک در پاسخ به این پرسش به ضعف موتورهای جست‌وجو اشاره می‌کند و می‌گوید: آنچه به نظر می‌رسد به‌ویژه در جنگ ۱۲ روزه و اتفاقات اخیر نقطه ضعف محسوب می‌شود و به چشم می‌خورد، نبود آماده‌سازی و حمایت لازم از سرویس‌های پایه همچون موتورهای جست‌وجو است؛ چرا که در چنین شرایطی، نبود موتور جست‌وجوی کارآمد ملی به‌وضوح احساس می‌شود. این نقص، ناشی از غفلت در حمایت و برنامه‌ریزی مسئولان زیرساختی کشور است. پروژه‌هایی مانند موتور جست‌وجوی ملی باید با جدیت بیشتری دنبال شوند.

کاربران زیاد می‌خواهیم

امیر ناظمی، رئیس سابق سازمان فناوری اطلاعات نیز معتقد است برای راه‌اندازی موتور جست‌وجو نیاز به مقیاس بالایی از کاربر داریم، چرا که شاخص‌های رفتاری در توسعه موتورهای جست‌وجو نقش دارند. به علت جمعیت کم فارسی‌زبانان ما نمی‌توانیم موتور جست‌وجوی تازه را به صورت بومی جایگزین موتوری مانند گوگل کنیم.

با آنچه گفته شد به نظر می‌رسد حداقل انتظاری که باید از توسعه جویشگرهای بومی داشت تحقق به بار نشستن «اینترنت ملی» یا همان «شبکه ملی اطلاعات» است که هنوز با گذشت بیش از دو دهه به سرانجام نرسیده است؛ هدفی که به گفته سید ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات قرار است براساس ماده ۶۵ برنامه هفتم پیشرفت تا پایان این برنامه محقق شود.