غوغای فلزات سنگین در خاک تالاب خشک‌شده هورالعظیم

ایسنا: در تحقیق جدیدی که توسط محققان ایرانی انجام شده است، خطرات نهفته در رسوبات خشک‌شده تالاب‌ها بررسی شده و این پژوهش تلاش کرده است تصویری روشن از چالش‌های زیست‌محیطی ناشی از تغییرات انسانی و طبیعی مربوطه ارائه دهد.

تالاب‌ها از باارزش‌ترین زیست‌بوم‌های کره زمین به شمار می‌روند و نقش آن‌ها در پایداری محیط زیست بسیار فراتر از آن چیزی است که در نگاه اول به نظر می‌رسد. این مناطق مرطوب، چه به‌صورت دائمی و چه فصلی، محل تجمع آب و بستری مناسب برای شکل‌گیری حیات گیاهی و جانوری هستند.

 تالاب‌ها زیستگاه انواع آبزیان، پرندگان و حیات وحش‌اند و به حفظ تنوع زیستی کمک می‌کنند. علاوه بر این، آن‌ها در بهبود کیفیت آب، ذخیره‌سازی کربن و کاهش اثرات گرمایش جهانی نقش دارند.

 خدماتی مانند جلوگیری از فرسایش خاک و تعدیل شرایط اقلیمی محلی نیز از دیگر کارکردهای مهم تالاب‌هاست. به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران تالاب‌ها را قلب خدمات زیستی و بیولوژیکی طبیعت می‌دانند که از دست رفتن آن‌ها می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای انسان و محیط زیست داشته باشد.

با وجود این اهمیت بالا، تالاب‌ها در دهه‌های اخیر با تهدیدهای جدی مواجه شده‌اند. آمارهای جهانی نشان می‌دهند بخش قابل‌توجهی از تالاب‌های دنیا یا به‌طور کامل از بین رفته‌اند یا کارکرد طبیعی خود را از دست داده‌اند.

این روند در قاره آسیا شدیدتر بوده و عواملی مانند توسعه شهرنشینی، ورود فاضلاب‌های شهری و صنعتی، پساب‌های کشاورزی، شکار بی‌رویه، خشکسالی‌های پی‌درپی و تغییرات اقلیمی در آن نقش داشته‌اند.

 احداث سد و آب‌بند روی رودخانه‌های تغذیه‌کننده تالاب‌ها و همچنین فعالیت‌های استخراجی مانند حفاری نفت، از دیگر دلایل خشک شدن تالاب‌ها به شمار می‌رود. در چنین شرایطی، بستر خشک‌شده تالاب‌ها به محلی برای تجمع آلاینده‌ها تبدیل می‌شود و خطرات تازه‌ای را برای محیط اطراف ایجاد می‌کند.

احمد نوحه‌گر از گروه مهندسی سوانح، آموزش و سیستم‌های محیط‌زیست دانشکده محیط‌زیست دانشگاه تهران، به همراه دو همکار هم‌دانشگاهی خود، پژوهشی را در همین راستا و در زمینه بررسی وضعیت زیست‌محیطی یکی از تالاب‌های مهم کشور انجام داده‌اند. این پژوهش با تمرکز بر ارزیابی خطرات اکولوژیکی موجود در رسوبات خشک‌شده تالاب هورالعظیم انجام شده است.

برای انجام این تحقیق، پژوهشگران ابتدا با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، ۱۵ نقطه را در بخش خشک‌شده تالاب مشخص کردند. سپس از خاک این نواحی، که زمانی بستر تالاب بوده است، نمونه‌برداری انجام شد. نمونه‌ها به آزمایشگاه منتقل و با استفاده از دستگاهی به نام ICP-MS بررسی شدند؛ دستگاهی دقیق که امکان اندازه‌گیری مقدار بسیار کم فلزات در خاک را فراهم می‌کند.

 در این مرحله، غلظت فلزاتی مانند کادمیوم، مس، سرب، آهن، منگنز و نیکل اندازه‌گیری شد. برای تحلیل داده‌ها نیز از شاخص‌های مختلفی استفاده شد که هرکدام به زبان ساده، میزان آلودگی، شدت خطر و وضعیت ایمنی محیط زیست را نشان می‌دهند.

یافته‌های پژوهش نشان دادند که غلظت برخی فلزات سنگین، به‌ویژه کادمیوم، مس، نیکل و سرب، در خاک خشک‌شده تالاب بالاتر از حد مجاز جهانی است. بررسی‌ها با شاخص‌های مختلف نشان داد که آلودگی کادمیوم در سطح بالا و در برخی نقاط حتی شدید است.

همچنین سرب نیز در حدی قرار دارد که نمی‌توان آن را بی‌خطر دانست. از میان فلزات بررسی‌شده، کادمیوم بیشترین خطر اکولوژیکی را ایجاد می‌کند، به این معنا که می‌تواند اثرات منفی قابل‌توجهی بر موجودات زنده و چرخه‌های طبیعی داشته باشد.

پژوهشگران تأکید کرده‌اند که اگرچه همه فلزات بررسی‌شده به یک اندازه خطرناک نیستند، اما مجموع شاخص‌ها نشان می‌دهند که کل منطقه با خطر اکولوژیکی بالقوه روبه‌رو است. به بیان ساده، خاک باقی‌مانده از تالاب به‌گونه‌ای آلوده شده که می‌تواند در صورت جابه‌جایی یا انتشار، به محیط زیست اطراف آسیب برساند. این موضوع به‌ویژه در شرایطی که منطقه با بادهای شدید و پدیده گرد و غبار مواجه است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

بر اساس این پژوهش، تالاب بین‌المللی هورالعظیم که از رودخانه کرخه در ایران و دجله در عراق تغذیه می‌شود، یکی از غنی‌ترین زیست‌بوم‌های منطقه به شمار می‌رفته است. این تالاب در گذشته به‌عنوان مخزن ژنتیکی آبزیان شناخته می‌شد، اما در ۳۷ سال گذشته، بیش از ۱۴۰۰ کیلومتر مربع از مساحت آن به دلیل فعالیت‌های انسانی و خشکسالی از بین رفته است. بخش جنوبی تالاب به‌طور کامل خشک شده و به بیابان تبدیل شده است؛ بیابانی که خاک آن همان رسوبات آلوده تالاب است.

بر اساس نتایج این تحقیق، غلظت بالای کادمیوم و سرب منشأ انسانی دارد و به فعالیت‌هایی مانند تخلیه پساب‌های صنعتی، حفاری‌های نفتی و استقرار تأسیسات صنعتی در اطراف تالاب مرتبط است. این خاک‌های خشک و آلوده اکنون به کانون‌های گرد و غبار تبدیل شده‌اند و ذرات معلق آن‌ها می‌تواند حاوی فلزات سنگین سمی باشد.

پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند برای کاهش این خطر، عملیات تثبیت خاک به‌ویژه از طریق درختکاری انجام شود. این روش علاوه بر جلوگیری از پراکنش گرد و غبار، می‌تواند با جذب فلزات سنگین توسط ریشه گیاهان، به پاکسازی نسبی محیط کمک کند؛ فرآیندی که با عنوان «گیاه‌پالایی» شناخته می‌شود.

گفتنی است این یافته‌ها در فصلنامه «مرتع و آبخیزداری» وابسته به دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران منتشر شده‌اند؛ نشریه‌ای دانشگاهی که به موضوعات مرتبط با منابع طبیعی، محیط زیست و مدیریت پایدار سرزمین می‌پردازد.