چرا ایران روی کمک مسکو نمی‌تواند حساب کند؟

رویداد ۲۴: لیلی پیری در نشریه راشاپست، وب‌سایتی تحلیلی و مستقل با تمرکز بر سیاست خارجی روسیه، اوراسیا و روابط بین‌الملل، در گزارشی به بررسی واکنش مسکو به اعتراضات اخیر ایران و احتمال مداخله نظامی آمریکا پرداخته است. این رسانه که عمدتاً به زبان انگلیسی منتشر می‌شود، تلاش می‌کند روایت‌های سیاست خارجی روسیه را فراتر از مواضع رسمی کرملین تحلیل کند و مخاطبانی در اروپا و آمریکا دارد.

این گزارش که نخستین‌بار در Russia Post منتشر شده، با عنوان «دوستی از راه دور: روسیه چگونه به اعتراضات ایران و احتمال مداخله آمریکا واکنش نشان می‌دهد؟» به این پرسش می‌پردازد که آیا حمایت علنی مسکو از تهران، در صورت تشدید بحران، به اقدام عملی نیز منجر خواهد شد یا خیر.

دوستی از راه دور: روسیه چگونه به اعتراضات ایران و احتمال مداخله آمریکا واکنش نشان می‌دهد؟

روسیه به‌طور علنی در کنار حاکمیت تهران ایستاده، اعتراضات اخیر را به «دخالت خارجی» نسبت داده و احتمال حمله آمریکا را محکوم کرده است، اما نویسنده یادداشت تاکید دارد که «کرملین قصد ندارد برای نجات جمهوری اسلامی دست به اقدامات قاطع بزند».

از اواخر دسامبر، اعتراضاتی در ایران در پی کاهش ارزش پول ملی آغاز شد. معترضان خیلی زود مطالبات سیاسی مطرح کردند. کاخ سفید به سرکوب اعتراضات واکنشی تند نشان داد. رئیس‌جمهور آمریکا، ایران را تهدید کرد که اگر سرکوب معترضان ادامه یابد، «اقدام بسیار شدیدی» انجام خواهد داد. طی چند روز، رسانه‌های آمریکایی درباره احتمال حمله آمریکا به ایران بحث می‌کردند. ترامپ بعدتر لحن خود را ملایم‌تر کرد و مدعی شد که تهران اجرای حکم اعدام ۸۰۰ معترض را به تعویق انداخته و واسطه‌های عرب او را قانع کرده‌اند عقب‌نشینی کند.

دوستی از سر ناچاری

راشا پست نوشته: ایران در شرایطی به شریک مهمی برای روسیه تبدیل شده که این کشور پس از تهاجم تمام‌عیار به اوکراین، بیش از پیش در عرصه سیاست خارجی منزوی شده است. به همین دلیل، بسیاری از ناظران واکنش مسکو به رویدادهای تهران را با دقت رصد کردند و انتظار داشتند روسیه از مقام‌های ایرانی حمایت کند.

ایران از معدود کشورهایی بوده که از سال ۲۰۲۲ حاضر شده به روسیه سلاح عرضه کند. طبق ارزیابی‌های اطلاعاتی غرب، تهران موشک‌های هدایت‌شونده، گلوله‌های توپ و مهمات در اختیار روسیه قرار داده است. ارزش کل این اقلام نسبتاً محدود بوده و حدود ۴ میلیارد دلار برآورد می‌شود. ارسال پهپادهای ایرانی شاهد به روسیه، از سال ۲۰۲۲، سر و صدای زیادی کرده است. این پهپادها نقش مهمی در جنگ روسیه ایفا کردند و امکان حملات گسترده و نسبتاً ارزان به عمق پشت جبهه اوکراین را فراهم ساختند. به گفته تحلیلگر خاورمیانه، روسلان سلیمانوف، روسیه دیگر برای پهپادها به ایران وابسته نیست، زیرا تولید شاهد اکنون تقریباً به‌طور کامل در تاتارستان بومی‌سازی شده است.

آیا مسکو مجبور است از تهران حمایت نظامی کند؟

راشا پست به توافق جامع بیست ساله ایران و روسیه اشاره کرده و نوشت: در سال ۲۰۲۵، مسکو و تهران «معاهده مشارکت جامع راهبردی» را امضا کردند. از یک سو، این معاهده قصد گسترش همکاری میان دو کشور را اعلام می‌کند. از سوی دیگر، همان‌طور که چندین مفسر یادآور شده‌اند، این معاهده هیچ تعهد مستقیم و الزام‌آوری برای طرفین ایجاد نمی‌کند — جز تعهد به اینکه در صورت حمله به طرف دیگر، از کشورهای ثالث حمایت نکنند — و بیشتر سطح همکاری‌ای را که از قبل بالا رفته بود، رسمیت می‌بخشد. مفاد امنیتی این توافق تقریباً به‌طور کامل با مفاد معاهده مشابهی که در سال ۲۰۰۱ امضا شده بود، مطابقت دارد. 

با این حال، در سال‌های اخیر روابط روسیه و ایران نزدیک تر شده است. در ۲۰۲۵، توافق تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا — اتحادیه گمرکی‌ای که روسیه و چند جمهوری سابق شوروی عضو آن هستند — لازم‌الاجرا شد. علاوه بر این، مسکو و تهران کار یکپارچه‌سازی سامانه‌های پرداخت ملی خود را آغاز کرده‌اند و ایران از معدود کشورهای خارج از روسیه است که کارت‌های میر روسیه در آن قابل استفاده برای پرداخت هستند.

کلیدواژه «انقلاب رنگی» در ایران

مسکو آشکارا از مقام‌های تهران حمایت کرده است. ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه، اعتراضات را «ناآرامی الهام‌گرفته از بیرون» توصیف کرد و آن را با «انقلاب‌های رنگی» مقایسه کرد و «فشار غیرقانونی تحریم‌های غرب» را مقصر دانست. زاخارووا بر گزارش‌های مربوط به احتمال دخالت آمریکا در ایران تمرکز کرد و هم احتمال حمله آمریکا و هم تهدیدها برای اعمال تعرفه‌های بیشتر علیه شرکای خارجی ایران را محکوم کرد. (ترامپ اعلام کرده است کشورهایی که با ایران تجارت کنند ممکن است با تعرفه ۲۵ درصدی آمریکا مواجه شوند.) 

زاخارووا گفت: «راهپیمایی‌های  ایرانیان در حمایت از حاکمیت جمهوری اسلامی تضمینی است برای شکست طرح‌های شوم کسانی که نمی‌توانند با موجودیت دولت‌هایی که قادرند در عرصه بین‌المللی سیاست خارجی مستقل دنبال کنند و دوستان خود را انتخاب کنند، کنار بیایند.»

روسیه؛ میانجی تهران و تل آویو؟

روسیه همچنین کوشیده خود را به‌عنوان میانجی معرفی کند. پوتین با بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، گفت‌وگوهای تلفنی انجام داد؛ اقدامی که کرملین آن را تلاشی برای کاهش تنش‌ها در خاورمیانه توصیف کرد. خود پوتین هیچ اظهارنظر عمومی درباره وضعیت ایران انجام نداده است.

روزنامه واشنگتن پست پیش‌تر گزارش داده بود که اسرائیل و ایران، با نقش میانجی‌گرانه روسیه، به‌طور خصوصی تضمین‌های متقابل درباره عدم حمله را مبادله کرده‌اند. طبق این گزارش، در اواخر دسامبر — پیش از آغاز اعتراضات گسترده — اسرائیل از طریق مسکو پیام داده بود که تا زمانی که ابتدا مورد حمله قرار نگیرد، به ایران حمله نخواهد کرد. گفته می‌شود تهران نیز متقابلاً تعهد داده بود اقدام نظامی پیش‌دستانه انجام ندهد.

رسانه‌های روس اعتراضات ایران را چطور پوشش دادند؟

راشا پست تاکید کرده، رسانه‌های دولتی روسیه اعتراضات ایران را عموماً مطابق با خط وزارت خارجه پوشش داده‌اند. خبرگزاری دولتی تاس تا حد زیادی از گزارش تلفات معترضان خودداری کرده و در عوض تأکید کرده است — به نقل از مقام‌های ایرانی — که اقدامات «آشوبگران» موجب کشته‌شدن مأموران انتظامی و غیرنظامیان شده است. روزنامه روسییسکایا گازتا نیز به همین شکل به بیانیه‌های رسمی ایران استناد می‌کند و مدعی است نیروهای انتظامی اوضاع را تحت کنترل دارند. تلویزیون روسیه از ادبیاتی حتی تندتر استفاده کرده است. برای نمونه، گزارشی در شبکه روسیا-۱ ادعا کرد که این نیروهای انتظامی نبودند که به سوی معترضان شلیک کردند، بلکه «تروریست‌های مسلح» بودند. تحلیلگران شبکه کانال یک روسیه اعتراضات را به اقدامات خصمانه نیروهای خارجی، به‌ویژه آمریکا و اسرائیل، مرتبط دانستند.

حمایت نظامی روسیه در جریان اعتراضات چه بود؟ 

نیکیتا اسماگین، تحلیلگر خاورمیانه که اغلب برای رسانه‌های روسیِ مستقر در خارج از کشور درباره ایران اظهار نظر می‌کند، به راشا پست گفته که رهبری روسیه دست‌کم به دو دلیل، نسبت به تحولات ایران نگاه منفی دارد: نخست، مسکو از ۲۰۲۲ توانسته در شرایط تحریم و انزوای فزاینده بین‌المللی، با رهبری سیاسی کنونی ایران همکاری برقرار کند؛ دوم، کرملین به‌طور کلی با تلاش‌ها برای سرنگونی دولت‌های اقتدارگرا خصومت دارد، زیرا نگران است چنین چیزی در روسیه نیز رخ دهد.

اسماگین می‌گوید مسکو کمک نظامی محدودی به تهران ارائه می‌دهد. در جریان اعتراضات، گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر اینکه بالگردهای روسی Mi-28 و هواپیماهای ترابری نظامی Il-76 — تحویل‌هایی که برای ۲۰۲۳ اعلام شده بود — به ایران رسیده‌اند، همراه با خودروهای زرهی اسپارتاک. به گفته اسماگین، این تجهیزات می‌توانند در صورتی که اعتراضات به یک قیام مسلحانه تمام‌عیار تبدیل شود، مفید باشند.

با این حال، اسماگین استدلال می‌کند که مسکو بعید است دست به اقدامات قاطع بزند: «روسیه، البته، تلاش نخواهد کرد جمهوری اسلامی را نجات دهد اگر این کار به قیمت منابع خودش تمام شود و [جان] سربازان روس، نیروهای نظامی یا هر چیز دیگری را به خطر بیندازد.» او می‌گوید: «همان‌طور که در سوریه، وقتی اوضاع واقعاً وخیم شد، روسیه کنار ایستاد. اما تا زمانی که [حکومت] در حال فروپاشی نباشد، یا فقط کمی بلرزد، روسیه آماده است با سلاح و شاید اندکی مشاوره کمک کند.»