پایین کشاندن ولتر از قله روشنفکری

هفته نامه صدا - حامد زارع: حجم تولید محتوای فارسی درباره برخی از شخصیت های تاریخ اندیشه غرب آنقدر اندک است که مخاطب ایرانی درباره وجوه مختلف آنان اسیر مشهورات کهنه و مکرر شده است. یکی از این شخصیت های فکری مغرب زمین «ولتر» است که انتشار چند متن با عنوان «نوشته های سیاسی» او توسط انتشارات روزبهان و همچنین کتاب فوق العاده خواندنی که به جایگاه سرمایه داری در تفکر اروپای مدرن می پردازد توسط نشر بیدگل نور تازه ای بر زوایای این روشنفکر جسور اروپایی افکنده است.

اگرچه ولتر از زمان فراهم آمدن مقدمات جشن مشروطه خواهی در ذهن و ضمیر نخبگان ایرانی حاضر بوده است اما برای مخاطب فارسی چیزی جز زندگی نامه او و مجموعه ای از جملات قصارش باقی نمانده است.

اگرچه به جز داستان ها و نمایشنامه ها، گزیده ای از «واژه نامه فلسفی» ولتر تحت عنوان «منتخب فرهنگ فلسفی» به فارسی ترجمه شده اما همواره دسترسی صحیح و آسانی به دریچه ای که رو به منظومه فکری ولتر گشوده شود برای مخاطب فارسی زبان کمتر وجود داشته است.

بابک احمدی سال ها پیش گفته بود: «ولتر خودش را فیلسوف می خواند در حالی که او طنزنویس است و شاعر و اگر به آن تابلوی معروف هم توجه کنید که ولتر و روسو و دیدرو در آن در حال شام خوردن هستند، هیچ کدام آنها فیلسوف به معنای اخص کلمه نبودند بلکه معترضان اجتماعی بودند.»

با انتشار ترجمه های فارسی اخیر می توان رگه هایی از تفکر فلسفی مبتنی بر خرد سیاسی را در آرا و آثار ولتر رصد کرد.

اندیشه سیاسی ولتر

آیا می توان از اندیشه سیاسی ولتر سخن گفت؟ «ولتر؛ نوشته های سیاسی» ترجمه احسان حسینی مجلد پنجم از دفاتر سیاست مدرن انتشارات روزبهان است که به قول خود اولیای نشر، با انتشار کتب کم حجم در قطع جیبی، قصد به خیابان آوردن مفاهیم و مفردات فکری متفکران غربی از درون مجله های فاخر و چند صد صفحه ای در حال خاک خوردن در قفسه کتابخانه ها را دارند. چیزی که به نظر می رسد مد نظر خود ولتر نیز بوده است. چرا که همو با نحوه دایره المعارف نویسی اصحاب دایره المعارف در فرانسه موافق نبود و همواره هوادار ساده سازی مباحث برای توده مردم بود.

اما نوشته های سیاسی ولتر که چندی پیش منتشر شده، دربرگیرنده مدخل های انسان، سیاست، حکومت، دموکراسی و اقتصاد عمومی از واژه نامه فلسفی ولتر است. مداخلی که نشان دهنده رویکرد فکری او در مواجهه با عناصر بنیادین اندیشه غربی است. اما اگر با خواندن متن روشنفکر فرانسوی علاقه مند شدید که شرحی نوپدید و بدیع از این متن را نیز بخوانید، بی گمان کتابی که جری مولر آن را نوشته و مهدی نصرالله زاده آن را ترجمه کرده، بهترین انتخاب و البته تنها انتخاب شما است.

اندیشه اقتصادی ولتر

آیا می توان از اندیشه اقتصادی ولتر سخن گفت؟ فصل «ولتر؛ بازرگانی از نوع شریف آن» در کتاب «ذهن و بازار» مترصد آن است که نشان دهد ولتر با وارد شدن به فعالیت های اقتصادی نه تنها در پی تضعیف زاویه دیدگاه های مدنی و مذهبی حاکم بر فرانسه زمان زیست خود بوده؛ بلکه عامدا در تلاش بوده است تا با تکریم روحیه سودانگاری و تاجرمآبانه، رویکردی را تقویت کند که به تضعیف خودکامگلی سیاسی و تعصبات مسیحی منجر شود و از این طریق در پیشبرد آرمان های روشنفکری قرن هجدهم سهیم شود.

ولتر با تاکید بر احساسات تجمل گرایانه و رفاه طلبانه انسان، هرگونه انزواطلبی اقتصادی را معطوف به رضایت از وضع موجود ارزیابی می کند و برای روشن نگهداشتن ضمیر آگاهانه جامعه، همواره توصیفی مثبت و مثمر ثمر از سرمایه مادی و فایدات تجارت می کند.

این دفاع اگرچه امروز بدیهی به نظر می رسد اما در میانه قرن هجدهم و با وجود صف آرایی کشیشان مذهبی و فضیلت گرایان فلسفی کار چندان ساده ای نبوده است. هنرجوی مولر آن است که توانسته این امتیازات ولتر را به خوبی در متن تاریخ اندیشه اروپا و معطوف به سیاست و اقتصاد مدرن به مخاطب خود یادآوری کند.

او می نویسد: «ولتر از لحاظ مالی به وارد کردن تجملات علاقه مند بود اما به این کار علاقه ای فکری هم داشت... ولتر در نامه های فلسفی خود که در سال ۱۷۳۴ منتشر شد از بازار، به دلیل تقویت نرم خویی نهفته در همکاری منفعت جویانه به عنوان پادزهری در مقابل تعصب مذهبی دفاع کرد.»

مولر در کتابی به شدت خواندنی و آموزنده با شرحی از زندگی و ماجراهای فکری و سیاسی ولتر در اروپا نشان می دهد که روشنفکر شهیر فرانسوی در تلاش بوده است در مقام بازرگانی فکری، کالای فرهنگی با خود از بریتانیا به فرانسه بیاورد. ولتر در روایت مولر، روشنفکر اهل ادبی است که با دل زدگی از فرانسه ای که دچار اتوریته سیاسی و تفرقه های مذهبی است، به بریتانیایی سفر می کند که نه تنها به پشتیبانی نهاد مشروطیتش، دارای روحیه آزادی سیاسی است، بلکه از رواداری مذهبی خاصی نیز بهره می برد.

روشنفکر فرانسوی با مشاهده وضع بریتانیا و بهره بردن از آن، نه تنها با جیبی پر از پول، بلکه با سری آکنده از ایده های سیاسی و اقتصادی معطوف به تساهل و تسامح، به فرانسه باز می گردد. مولر در بخشی از کتاب خود می نویسد: «ولتر به واقع در نقش بازرگانی در حوزه فکر و اندیشه ظاهر شده است، کسی که می کوشد به مخاطبان فرانسوی خود آن چیزی را بفروشد که به سرعت در حال تبدیل شدن به مضمونی ثابت در ادبیات انگلستان بود: بازرگان به مثابه نوع جدیدی از قهرمان.»

از زاویه ای دیگر می توان تاکید کرد که «جامعه انگلیس به دلیل انقلاب صنعتی بر مردم سالاری دست یافته و از سایر جوامع اروپایی جلوتر بود و ولتر را سخت تحت تاثیر قرار داده و او را مجذوب ساخت. اقتدار پارلمان، استقلال دستگاه دادگستری، محدودیت قدرت پادشاه، حرمت دانشمندان و هنرمندان و فلاسفه او را به شگفتی و وجد آورد.»

ولتر با یادآوری بورس سلطنتی بریتانیا به مثابه بازاری که بنیاد آن بر اجتماع آزاد و مسالمت آمیز است، خواستار انتقال تجربه مسالمت آمیزی به کشور خود می شود. وی در نامه دهم خود در باب تجارت می نویسد: «تجارت که باعث ثروتمند شدن شهروندان انگلیسی شده، کمک کرده است تا آنان آزاد شوند و این آزادی هم به نوبه خود تجارت را گسترش بخشیده و این امر موجبات بزرگی و سربلندی کشور را فراهم آورده است.»

نویسنده «ذهن و بازار» رد تلاش است تا نشان دهد همانگونه که ولتر فرانسوی در بریتانیا ثروتمند شد، توانست با انتقال انبان تجربه خویش به فرانسه، زادگاه خود را نیز دارای ذخیره ای معنوی کند که زمینه ساز انقلابی کبیر و گشایش سیاسی معطوف به استقرار نظام آزادی و اقتصاد سرمایه داری شود.

به گمان جری مولر اگرچه ولتر با تکرار حرف های فلاسفه و متفکران بزرگ، سعی در تاثیرگذاری بر روند مدرنیزاسیون داشته است اما همو با کاربست زبانی نافذ و هنرمندانه توانسته است متونی را به رشته تحریر درآورد که اگرچه خالی از روحیه فلسفی دکارتی بودند، اما مشحون از حس آزادی خواهی از اتوریته دربار و کلیسا است. روایت مولر از ولتر در کتاب ارزشمند «ذهن و بازار» اگرچه به نحوی پایین کشیدن ولتر از قله روشنفکری و جایگاه پیامبرگونه او دارد، اما حاوی درونمایه های بسیار بدیعی از نقش انکارناپذیر ولتر در توسعه آزادی و نظام سرمایه داری بر آمده از آن است.

از فرانسه تا بریتانیا

ولتر در سال 1726 م رهسپار انگلیس شد. سال 1729 م حکومت فرانسه به ولتر اجازه بازگشت داد. وی که در این زمان سی و پنج ساله بود با تلاشی خستگی ناپذیر و با شوری قهرمانانه به خلق آثار ادبی و فلسفی پرداخت. ضمنا به پاره ای از قوانین کلیسا بی اعتنایی و مورد غضب کلیسا قرار گرفت. کلیسا او را منحرف و فاسدالاخلاق نامید و مردم را به طرد نوشته او فرا خواند؛ ولی مردم بیدار شده بودند و همچنان به او تمایل داشتند.

حتی بسیاری از دربارهای اروپایی نیز او را دعوت کردند. کاترینا ملکه روسیه، کریستیان هفتم، گوستاو سوم شاه سوئد و فریدریک بزرگ شاه پروس بیش از دیگران اصرار می ورزیدند. با این همه، ولتر از آموزش محروم بود، بارها کتاب های او را غیرقانونی برشمردند. جمع آوری کردند و سوزاندند. او را مورد تعقیب قرار دادند. در عین حال در سراسر جهان هم تمامی ظاهرپرستان و صاحبان زر و زور از دشمنان او به شمار می رفتند. در سال 1750م وقتی همسر خود را که نویسنده ای هوشمند بود از دست داد.

دعوت فریدریک بزرگ را پذیرفت و به پوتسدام در پروس رفت. فریدریک به او احترام زیاد نمود و می خواست او را در مسلک ملازمان دائمی خود در آورد اما وقتی ولتر زرق و برق مبتذل او را دید، از فریدریک کم کم فاصله گرفت تا این که تصمیم گرفت خاک پروس را ترک کند اما فریدریک با وی به درستی رفتار نکرد و تمام مرزها را بر او بست.

در سال 1755م دولت ژنو به ولتر پناه داد. وی در گوشه ای دور افتاده به نام فرنی سکونت نمود اما به زودی از چهار گوشه اروپا بسیاری از پناهندگان سیاسی و فراریان دور او جمع شدند و خانه او را مهمانسرای بی پناهان قرار دادند. وقتی اینها جمع شدند، ولتر به عنوان نیایش این جمله را زمزمه می کرد: «خدا مرا از شر دوستانم حفظ کند؛ من خود از شر دشمنان بر می آیم!»

در بین اطرافیان ولتر از تمام گروه ها مخصوصا عده ای صنعتگر بودند. ولتر تصمیم گرفت در اطراف زیستگاه خود واحد تولیدی ایجاد نماید. پس آنها را وادار کرد ساعت تولید کنند. بدین شیوه دهکده محل سکونت او گسترش یافت و شهرک «فرنی - ولتر» به وجود آمد. توقف ولتر در ژنو، بیست سال طول کشید. در این مدت دراز ولتر با همکاری یاران خود دست به تولید ساعت و تجارت زد و در عین حال از فعالیت های فلسفی و ادبی خود دست بردار نبود. از همه مهم تر به مبارزات اجتماعی اش هم ادامه می داد.