انتخابات ایران و بحران نظرسنجی!

روزنامه هفت صبح - فرید عطارزاده: در غیاب سازمان ها و نهادهای مستقل نظرسنجی با پدیده ای به نام بحران نظرسنجی رو به رو هستیم که هیچکدام نمی تواند تصویر دقیقی از مختصات انتخابات آینده ارایه دهد. نمونه آن را نیز در انتخابات های سال ۸۸ و ۹۲ که بازار نظرسنجی ها داغ شده بود، دیدیم. شاید عجیب ترین آن مربوط به نظرسنجی های انتخابات سال ۹۲ بود که همه سایت ها و مراکز نظرسنجی پیش بینی کرده بودند انتخابات دو مرحله ای می شود و نتیجه اما به گونه دیگری رقم خورد و نشان داد نظرسنجی ها در ایران از اعتبار چندان بالایی برخوردار نیستند.

حالا پس از گذشت چهار سال با پیدایش انواع و اقسام سایت ها و مراکز نظرسنجی رو به رو هستیم که هر کدام ساز مخالف می زنند و تحلیلگران و کارشناسان سیاسی را کاملا گیج می کنند. اگر قرار است تاکتیک های انتخاباتی کاندیداهای اصلاح طلب و اصولگرا در هفته آخر انتخابات بر مبنای نظرسنجی ها باشد دقیقا باید به کدام یک از آنها اعتماد کنند؟ شاید همین نظرسنجی ها نمونه کوچکی از آشفتگی فضای سیاسی ایران باشد.

چند مرکز نظرسنجی داریم؟

در حال حاضر چند نهاد معتبر اقدام به نظرسنجی در مورد انتخابات انجام داده اند که جز یک مورد، سایرین ترجیح می دهند نتایج خود را منتشر نکنند. مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران ایسپا (وابسته به جهاد دانشگاهی)، مرکز تحقیقات صدا و سیما، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، نیروی مقاومت بسیج، وزارت اطلاعات و مرکز افکارسنجی نهاد ریاست جمهوری از شناخته شده ترین مراکز نظرسنجی در ایران هستند. همانطور که گفته شد اما این مراکز معمولا نتایج نظرسنجی های خود را به صورت رسمی و عمومی اعلام نمی کنند و درعوض، هر کدام از سایت ها و خبرگزاری های نزدیک به این نهادها، نتایج نظرسنجی های خود را بدون ذکر منبع و با نزدیکی عجیبی نسبت به جهت گیری رسانه شان منتشر می کنند.

نتایج نظرسنجی ها چه بود؟

بعد از مناظره اول دو نظرسنجی تقریبا فراگیر در خروجی سایت ها قرار گرفته است. یکی از آنها را مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) که نزدیک به خبرگزاری ایسنا و دولت محسوب می شود، منتشر کرده است. نتیجه این نظرسنجی به این صورت است (اعداد گرد شده اند):

وب سایت دیگر سایت «الف» است که به احمد توکلی وابسته است و روندی اصولگرایانه دارد. این سایت منبعی برای نتایج نظرسنجی خود ذکر نکرده اما اعلام کرده از سه مرکز معتبر و رسمی استخراج شده است. این نظرسنجی هم بلافاصله بعد از مناظره اول انجام شده است. این نظرسنجی اما از نظر اعداد و ارقام تفاوت فاحشی با نظرسنجی اول دارد. نتایج این نظرسنجی به این صورت است (اعداد گرد شده اند):

نظرسنجی های دوقطبی

از سوی دیگر برخی سایت ها و خبرگزاری ها نیز اقدام به نظرسنجی های جداگانه کرده اند که اگر هر کدام یک از کاندیداها دو به دو در مقابل یکدیگر قرار بگریند، کدام یک آرای بیشتری کسب می کنند. نتایج منتشرشده دو مرکز را مرور می کنیم.

* مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) بعد از مناظره دوم در آخرین نظرسنجی از مخاطبان پرسیده اگر فقط روحانی و رییسی در انتخابات حضور داشته باشند به چه کسی رای می دهید؟ 52 درصد گفته اند روحانی و 32 درصد گفته اند رییسی (بقیه آرا بی پاسخ و هیچکدام بوده است). در همین نظرسنجی پرسیده شده اگر فقط قالیباف و روحانی در انتخابات حضور داشته باشند به چه کسی رای می دهید؟ 49 درصد گفته اند روحانی و 37.5 درصد گفته اند قالیباف (بقیه آرا بی پاسخ و هیچکدام بوده است).

* در این میان رسانه های وابسته به اردوگاه اصولگرایان نتیجه گیری های متفاوتی را مدنظر قرار داده اند. مثلا خبرگزاری تسنیم (نزدیک به اصولگرایان) نوشته است: «براساس آخرین نظرسنجی یکی از معتبرترین مراکز نظرسنجی کشور (متعلق به یکی از سازمان های رسانه ای بزرگ) که با در نظر گرفتن آرای روستاها انجام شده، میزان اقبال به محمدباقر قالیباف با حجت الاسلام حسن روحانی در «دوگانه ها» برابر شده است.»

با توجه به کدهایی که این خبرگزاری داده است به نظر می رسد نتیجه این نظرسنجی متعلق به مرکز تحقیقات صدا و سیما است. در ادامه گزارش تسنیم آمده: «براساس این نظرسنجی که اخیرا و بعد از مناظره جمعه گذشته انجام شده و برای اولین بار روستاها نیز در آن لحاظ شده است، در دوگانه محمدباقر قالیباف و حجت الاسلام روحانی، میزان اقبال به هر یک از این کاندیداها 41.1 درصد شده و بنابراین برای اولین بار در نظرسنجی های این دوره از انتخابات، اقبال به محمدباقر قالیباف به سطح حسن روحانی رسیده است.

مقصود از نظرسنجی در دو گاه A و B به این صورت است که پرسیده می شود: اگر بین A و B بخواهید انتخاب کنید و رقیب دیگری در میدان نباشد، به کدام یک رای خواهید داد؟ همچنین طبق این نظرسنجی، در دوگانه حجت الاسلام روحانی و سید ابراهیم رییسی نیز به رغم آنکه همچنان رییس جمهور مستقر آرای بیشتری دارد، اما رشد آرای سید ابراهیم رییسی قابل توجه است.»

چرا نظرسنجی ها معتبر نیست؟

مرکز پژوهش های مجلس شاید بهترین دلایل در مورد بحران نظرسنجی ها در ایران را ذکر کرده است این مرکز در گزارشی اعلام کرده که عدم بهره گیری از روش ها و تکنیک های مختلف علمی در سنجش افکار عمومی، عدم بررسی مقایسه ای داده ها در طرح های واحد و یک شورای مشخص در پس طرح های انتخاباتی از جمله کاستی های موجود در انجام نظرسنجی ها است. فقدان بانک اطلاعاتی درباره نظرسنجی ها، فقدان استراتژی مشخص میان مردم برای رای دهی و نوع مشارکت شان در انتخابات، عدم رفتارشناسی اجتماعی در نظرسنجی ها و اینکه نتایج نظرسنجی ها «ابزار تبلیغات روانی» قرار می گیرند را نیز باید به این فهرست افزود.

نظرسنجی های جهانی چگونه است؟

در کشورهای اروپایی یا آمریکایی مراکز مستقلی برای افکارسنجی وجود دارند که در سال های گذشته با اندک اختلافی نتایجشان قرین به واقعیت بوده است. البته انتخابات ریاست جمهوری اخیر آمریکا و ماجرای جدایی بریتانیا از اتحادیه اروپا را باید از این کلیت مستثنا دانست. چرا که نظرسنجی های آمریکایی مراکز رسانه ای همچون ان.بی.سی، سی.ان.ان واشنگتن پست و نیویورک تایمز و حتی مرکز نظرسنجی گالوپ کلینتون را پیروز انتخابات می دانستند، اما واقعیت چیز دیگری شد.

طبق گزارش خبر آنلاین، مراکزی چون رویترز، واشنگتن پست، وال استریت ژورنال و ای بی سی، پیروزی کلینتون بر ترامپ را با اختلاف 4 تا 12 درصد پیش بینی کرده بودند. تنها فاکس نیوز، راسموسن و لس آنجلس تایمز بودند که برتری ترامپ بر کلینتون را به درستی حدس زده بودند. این در حالی است که تمامی مراکز مذکور در انتخابات های پیشین ریاست جمهوری عموما نتایج را به درستی حدس زده بودند.

در همین حال مراکزی همچون Harris interactive, Ipsos Opinionway Csa, FOP از مراکز مستقل نظرسنجی اروپایی هستند که نتایج قابل قبولی تا کنون در موارد مختلف ارائه داده اند که البته نتایج نظرسنجی اغلب این مراکز هم در موضوع Brexit یا همان جدایی انگلیسی از اتحادیه اروپا منطبق با واقعیت نبود.