پشت پرده انصراف ناگهانی ترامپ از حمله به ایران فاش شد

رویداد ۲۴: نشریه واشنگتن پست گزارشی از ظهر چهارشنبه هفته گذشته منتشر کرده که نشان می دهد در شرایط قطع اینترنت و بی خبری مردم، حمله آمریکا به ایران از رگ گردن به ما نزدیک تر بوده است. این روزنامه در گزارش خود نوشته: ظهرِ چهارشنبه بود و بخش بزرگی از خاورمیانه و محافل رسمیِ واشنگتن تقریباً مطمئن بودند که دونالد ترامپ حملات هواییِ سنگینی علیه ایران را آغاز خواهد کرد؛ این دومین استفادهٔ عمدهٔ او از قدرت نظامی آمریکا در فاصلهٔ دو هفته بود، اولی عملیات نیرو‌های دلتا در خاک ونزوئلا برای دستگیریِ نیکولاس مادورو، رهبر آن کشور، و همسرش.

آمریکا سه شنبه شب آماده حمله بود

ترامپ هنوز رسماً دستور حمله را صادر نکرده بود، اما عالی‌ترین مشاوران امنیتی‌اش انتظار داشتند او به‌زودی یکی از گزینه‌های نظامیِ ارائه‌شده را تصویب کند و خود را برای شبی طولانی آماده می‌کردند.

پنتاگون اعلام کرد که یک ناوشکنِ موشک‌اندازِ هدایت‌شونده، یو‌اس‌اس روزولت، وارد خلیج فارس شده است. به‌گفتهٔ یک منبع آگاه، به متحدان اطلاع داده شده بود که حملهٔ آمریکا «محتمل» است و کشتی‌ها و هواپیما‌ها در حال جابه‌جایی بودند. به نیرو‌های مستقر در پایگاه بزرگ هواییِ آمریکا در العدید قطر توصیه شد برای در امان ماندن از «ضربهٔ تلافی‌جویانهٔ مورد انتظارِ ایران»، پایگاه را تخلیه کنند.

ترامپ صبح سه‌شنبه در پیامی در شبکه‌های اجتماعی به معترضان ایرانی وعده داده بود: «کمک در راه است»، و از آنان خواسته بود «نهاد‌های حکومت را در دست بگیرند». بسیاری از مقامات آمریکایی و خارجی این پیام را نشانهٔ مداخلهٔ نظامیِ قریب‌الوقوع تلقی کردند، اما ترامپ همچنان این امکان را باز گذاشته بود که کمک، نه از مسیر حملهٔ نظامی، بلکه از طریق افزایش فشار برای واداشتن ایران به توقف سرکوب معترضان صورت گیرد.

پیامی از ویتکاف و چرخش ناگهانی

نقطهٔ عطف ماجرا، روز چهارشنبه فرا رسید؛ ترامپ از طریق فرستادهٔ ویژه‌اش استیو ویتکاف پیامی دریافت کرد مبنی بر اینکه دولت ایران «اعدام‌های برنامه‌ریزی‌شدهٔ ۸۰۰ نفر» را لغو کرده است؛ این موضوع را یک مقام ارشد آمریکایی به واشنگتن پست گفته است. ترامپ سپس در دفتر بیضی به خبرنگاران گفت: «می‌نشینیم و می‌بینیم چه می‌شود.» به‌گفتهٔ همان مقام، روز پنجشنبه اطلاعاتِ امنیتیِ آمریکا تأیید کرد که این اعدام‌ها انجام نشده است.

گفت‌و‌گوی واشنگتن پست با بیش از دوازده مقام کنونی و سابق آمریکا و خاورمیانه که از گفت‌و‌گو‌های حساس دیپلماتیک و تدارکات جاری نظامی خبر دارند نشان می دهد، این چرخشِ سریعِ ترامپ—که بسیاری از مشاورانش را دچار حس «سرگیجه» کرد و مخالفان ایرانی را با احساس «رهاشدگی» مواجه کرد—بازتابی از فشار‌های شدید داخلی و خارجی بود.

به گفتهٔ چند نفر از آنان، رئیس‌جمهور ناگهان با دو واقعیت روبه‌رو شد: غیرقابل‌پیش‌بینی بودنِ بی‌ثبات‌سازیِ احتمالیِ یک کشور دیگر در خاورمیانه و محدودیت‌های حتی ماشین عظیم نظامی آمریکا. پنتاگون که به دستور ترامپ یک گروه ضربتِ ناو هواپیمابر و ناوگان همراه را به دریای کارائیب اعزام کرده بود، نگران شد که توان آتشِ آمریکا در خاورمیانه کمتر از حد ایده‌آل است؛ آن هم در شرایطی که انتظار می‌رفت ایران یک ضدحملهٔ بزرگ انجام دهد.

چرا آمریکا از حمله منصرف شد؟

یک مقام کنونی و یک مقام سابق آمریکایی گفتند اسرائیل نیز همین نگرانی را داشت؛ زیرا در جریان جنگ ۱۲روزهٔ ژوئن، برای مقابله با موج موشک‌های ایران، تعداد زیادی موشک‌های رهگیر مصرف کرده بود.

به گفتهٔ یک دیپلمات ارشد عرب و یک مقامِ کشور‌های حاشیهٔ خلیج فارس، چند متحد کلیدی آمریکا، از جمله عربستان سعودی، قطر و مصر، با کاخ سفید تماس گرفتند و خواستار خویشتن‌داری و دیپلماسی شدند؛ این کشور‌ها که عمدتاً سنی‌مذهب‌اند، سال‌هاست از ایرانِ شیعه‌مذهب احساس تهدید می‌کنند، اما به گفتهٔ این مقامات، حتی بیش از آن از موج‌های بی‌ثباتی در منطقه هراس دارند.

مهم‌تر از همه، چند مقام گفتند ترامپ فهمیده که حمله به ایران «آشفته و پرپیچ‌وخم» خواهد بود و می‌تواند به تلاطم اقتصادی، جنگ گسترده‌تر، و تهدید نیرو‌های ۳۰ هزار نفری آمریکا در خاورمیانه منجر شود—برخلاف عملیات‌هایی که او پیش‌تر به عنوان «یک‌ضرب و تمام» دستور داده بود؛ از نابودی قایق‌های قاچاقِ ادعایی گرفته تا دستگیری مادورو، هدف قرار دادن نیرو‌های داعش در سوریه، یا آسیب‌زدن به برنامهٔ هسته‌ای ایران.

ترامپ به دنبال عملیاتی شبیه به ونزوئلا در ایران است

یک مقام سابق آمریکا که در جریان فرایند تصمیم‌گیری قرار داشت گفت: «او عملیات‌هایی شبیه ونزوئلا را می‌خواهد. این یکی قرار بود خیلی به‌هم‌ریخته‌تر باشد.»

واشنگتن پست نوشته: به نظر می رسد اعتراضات ایران فروکش کرده است. این رسانه مدعی است که گروه‌های حقوق بشری برآورد می‌کنند بیش از ۳۰۰۰ نفر کشته شده‌اند. شمار واقعی تلفات به‌سختی قابل ارزیابی است، زیرا تهران اینترنت و ارتباطات را به‌طور کامل قطع کرده است.

یک مقام ارشد اروپایی که با رهبری ایران در تماس مستقیم است گفت: «به نظر می‌رسد ایران از یک گلوله جان سالم به‌در برده.»، اما او افزود ایرانیانی که با خطر جان به خیابان آمدند، از عقب‌نشینی ترامپ خشمگین‌اند؛ آنان «احساس خیانت می‌کنند و کاملاً ویران شده‌اند.»

این رسانه آمریکایی می گوید: با وجود اینکه فعلاً حمله منتفی به نظر می‌رسد، ترامپ و مشاوران ارشدش گزینه‌ها را باز نگه داشته‌اند—و شاید زمان می‌خرند—در حالی که به گفتهٔ دو مقام آگاه آمریکایی، گروه ضربتِ ناو هواپیمابر یو‌اس‌اس آبراهام لینکلن به سوی خاورمیانه اعزام شده است. به گفتهٔ مقامات آگاه، لینکلن روز جمعه در دریای جنوبی چین بود و بنابراین بیش از یک هفته با خاورمیانه فاصله داشت.

سخنگوی مطبوعاتی کاخ سفید، کارولاین لیویت، در بیانیه‌ای گفت: «هیچ‌کس نمی‌داند رئیس‌جمهور ترامپ دربارهٔ ایران چه خواهد کرد، جز خودِ رئیس‌جمهور. رئیس‌جمهور هوشمندانه گزینه‌های بسیاری را روی میز نگه داشته و مانند همیشه، تصمیم‌هایی را اتخاذ خواهد کرد که به بهترین نفع آمریکا و جهان باشد.»

تحلیل هزینه–فایده | در کاخ سفید، ترامپ توصیه‌های متناقض دریافت می‌کرد

واشنگتن پست نوشت: به گفتهٔ یک مقام آمریکایی و فردی نزدیک به کاخ سفید، معاون رئیس‌جمهور جی‌دی ونس—که مدت‌ها نسبت به درگیرشدن در جنگ‌های خارجی بدبین بوده—از حمله به ایران حمایت می‌کرد. ونس استدلال می‌کرد ترامپ با هشدار به ایران دربارهٔ نکشتن معترضان، «خط قرمز» تعیین کرده و باید آن را اجرا کند.

به گفتهٔ مقام سابقی که در جریان تصمیم‌سازی بوده، سه‌شنبه شب در دفتر بیضی شکل، مدیر سیا جان راتکلیف—که مواضعی سخت‌گیرانه دربارهٔ ایران دارد—با استفاده از یک آیپدِ امن ویژهٔ جلسات اطلاعاتی ریاست‌جمهوری، ویدئو‌هایی را که به شکل مخفیانه به دست آمده بود به ترامپ نشان داد؛ تصاویری از خشونت علیه معترضان در ایران. عجیب اینکه واشنگتن پست می گوید در بین تصاویری که به ترامپ نشان داده اند و او را برای صدور دستور حمله موشکی به ایران قانع کرده اند، عکس‌ها و ویدئو‌های حملهٔ شیمیاییِ رژیم سوریه به مردم خودش در سال ۲۰۱۷ وجود داشته.

سیا مأمور جمع‌آوری اطلاعات دربارهٔ خشونت‌ها شده بود، هرچند روشن نیست آیا راتکلیف دیدگاه شخصی‌اش را دربارهٔ حملهٔ نظامی مطرح کرده یا نه.

برخی دیگر از مشاوران ترامپ خواهان احتیاط بیشتر بودند، از جمله ویتکاف و رئیس دفتر کاخ سفید سوزی وایلز. یک مقام ارشد آمریکایی گفته ویتکاف به‌طور مستقیم نگرانی‌های متحدان عرب در منطقه را شنیده بود و می‌خواست از  چرخهٔ «اقدام و واکنشِ متقابل» جلوگیری کند. به گفتهٔ فردی دیگر، وزیر خزانه‌داری اسکات بسنت استدلال می‌کرد باید صبر کرد و اجازه داد تحریم‌های اقتصادی علیه ایران اثر کند.

به گفتهٔ فردی آگاه، ژنرال دن کِین، رئیس ستاد مشترک ارتش و از مشاوران مورد اعتماد ترامپ، در طول روز در کاخ سفید حضور داشت.

ترامپ فهمید حمله به ایران به تغییر نظام منجر نمی شود | ماجرای پیامک عراقچی به ویتکاف چه بود؟

ترامپ استدلال های وزارت دفاع و نهاد‌های اطلاعاتی دربارهٔ گزینه‌های مختلف حمله دریافت کرده. اما به گفتهٔ فردی نزدیک به دولت ترامپ، او نتیجه گرفته «فایدهٔ کافی برای حمله وجود ندارد» و پیامد‌ها بیش از حد بزرگ است.

یک منبع آگاه به واشنگتن پست گفته: «آیا یک حمله به تغییر رژیم منجر می‌شد؟ پاسخ روشن است: نه. اثر منفیِ هر حمله‌ای از هر سودی که برای تنبیه رژیم تصور می‌شد بیشتر بود؛ و در نهایت، این یک تحلیل هزینه–فایده است.»

واشنگتن پست می گوید سه شنبه شب ایران متوجه شده بود آمریکا در حال جابه‌جایی دارایی‌های نظامی است، و همین باعث شد حمله قریب‌الوقوع به نظر برسد. تهران با دولت ترامپ تماس گرفت. به گفتهٔ یک منبع آگاه پیامکی از وزیر خارجه ایران عباس عراقچی به ویتکاف «تا حدی هم اوضاع را آرام کرد».

به گفتهٔ یک مقام آمریکایی، اندکی پس از آگاهی از آن پیام، ترامپ به خبرنگاران در دفتر بیضی گفت که فهمیده کشتار‌ها متوقف خواهد شد. ترامپ روز جمعه، هنگامی که برای رفتن به اقامتگاه مارالاگو آماده می‌شد، گفت: «من برای این‌که آنها لغو کردند، احترام زیادی قائلم.»

پیام: «از اقدام نظامی پرهیز کنید»

ایران تنها کشوری نبود که با نگرانی به شکل فوری با کاخ سفید تماس گرفت.

به گفتهٔ دیپلمات ارشد عرب و مقام کشور‌های خلیج فارس، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، عمان و دیگر متحدان عرب آمریکا متحد شدند تا ترامپ را به حفظ گزینه‌های دیپلماتیک با ایران ترغیب کنند.

این مقام خلیجی گفت: «پیام به واشنگتن این است که از اقدام نظامی پرهیز کند. عربستان، قطر، عمان و مصر هم‌نظر بودند که چنین اقدامی پیامد‌هایی برای کل منطقه در حوزهٔ امنیت و اقتصاد خواهد داشت و در نهایت روی خودِ آمریکا هم اثر می‌گذارد.»

بر اساس گفتهٔ یک دیپلمات سعودی و یک مقام آمریکایی، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان و رهبر بالفعل کشور، در طول هفته تلفنی با ترامپ صحبت کرد تا استدلالش را مطرح کند. او و رهبران دیگر متحدان آمریکا در خاورمیانه نگران بودند که ایران در صورت حملهٔ آمریکا چگونه تلافی خواهد کرد.

به گفتهٔ چند مقام، ایران به دولت‌های حاشیهٔ خلیج فارس هشدار داده بود که تلافی‌اش این بار مانند دفعهٔ پیش «کالیبره و کنترل‌شده» نخواهد بود؛ پس از حملهٔ آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران در ژوئن، ایران قصدش را از قبل مخابره کرده بود و سپس حدود یک دوجین موشک به پایگاه هوایی العدید شلیک کرد. نگرانی‌هایی وجود داشت که نیرو‌های نیابتی ایران، از جمله حزب‌الله، حملات خود را آغاز کنند؛ خطری که بدون حضور یک گروه ضربت ناو هواپیمابر آمریکایی در منطقه جدی‌تر می‌شد.

اسرائیل آماده حمله متقابل ایران نبود

اسرائیل نیز آماده نبود، به‌ویژه بدون پشتیبانی گستردهٔ نیروی دریایی آمریکا. به گفتهٔ فردی نزدیک به کاخ سفید، نخست‌وزیر بنیامین نتانیاهو، روز چهارشنبه با ترامپ تماس گرفت و از او خواست حمله نکند، چون اسرائیل برای دفاع از خودش کاملاً آماده نیست. یک مقام آمریکایی گفت دو رهبر دو بار با هم صحبت کردند.

حمله موشکی ایران به اسرائیل

یک مقام آمریکایی گفت یکی از عوامل کلیدیِ آسیب‌پذیری اسرائیل، نبودِ دارایی‌های عمدهٔ نظامیِ آمریکا در منطقه بود؛ در حالی‌که اسرائیل طی ۲۱ ماه گذشته، در مبادلات و درگیری‌های میان دو کشور، بیش از پیش برای ساقط‌کردن حملات تلافی‌جویانهٔ ایران به اتکای این دارایی‌ها عمل کرده است. همان مقام افزود این حمایت آمریکا با هزینه‌ای رو به افزایش برای واشنگتن همراه بوده و از ذخایر موشک‌های رهگیرِ آمریکا به‌طور فزاینده‌ای مصرف کرده است.

در سراسر روز چهارشنبه، متحدان عربِ واشنگتن مطمئن نبودند که آیا رایزنی‌ها و تلاش‌هایشان نتیجه خواهد داد یا نه. اما به گفتهٔ آن دیپلمات ارشد عرب، عاملی که به سود آنان عمل می‌کرد، تردید ترامپ بود نسبت به این‌که گزینه‌های نظامیِ پیشِ‌رو می‌تواند نتیجه‌ای قاطع و قابل پیش‌بینی داشته باشد و به پیامد‌های مسئله‌ساز برای منطقه—یا برای سابقهٔ «درخشانِ» خودِ او در به‌کارگیریِ سریع و تمیزِ قدرت نظامی آمریکا—منجر نشود.

به گفتهٔ یک دیپلمات سعودی، دو مقام اروپایی و فردی که در جریان موضوع قرار داشته، لابی‌گری دیپلماتیک، ترامپ را به عقب‌نشینی واداشت.

در پنتاگون نیز روز چهارشنبه، دستیارانِ رهبران ارشد آماده بودند تا در انتظار حملات آمریکا تا دیروقت در محل بمانند. اما حدود ساعت ۳:۳۰ بعدازظهر به آنها خبر داده شد که می‌توانند طبق روال عادی به خانه بروند.

به گفتهٔ فردی آشنا با روند، جی‌دی ونس در نهایت با تصمیم رئیس‌جمهور برای فعلاً دست نگه داشتن موافقت کرد.

حمله احتمالی تا  دو یا سه هفته آینده

واشنگتن پست نوشتهپ: مقامات گفتند رئیس‌جمهور طی دو تا سه هفتهٔ آینده فرصت دیگری خواهد داشت تا حملات علیه ایران را تأیید کند؛ زمانی که دارایی‌های نظامیِ آمریکا که در مسیر اعزام به منطقه هستند مستقر خواهند شد و به کاهش نگرانی‌های اسرائیل دربارهٔ حفاظت از خود کمک می‌کنند.

انتظار نمی‌رود سطح تهدید به این زودی‌ها فروکش کند: فردی که اوضاع را زیر نظر دارد به روزنامهٔ واشنگتن‌پست گفت به فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) دستور داده شده برای «ماه آینده» برنامه‌ریزی نیروی انسانی را به‌گونه‌ای انجام دهد که پشتیبانی سطح‌بالا به‌صورت ۲۴ ساعته و ۷ روز هفته فراهم باشد.