راهکار ظریف برای عبور ایران از بحران فعلی

خبرآنلاین: محمد جواد ظریف، وزیر خارجه پیشین گفت: تحریم‌ها بیش از آنکه تنها مردم را فقیر کنند، آن‌ها را دچار احساس حقارت می‌کنند؛ این سخن دکتر جعفر صادق علاوی، وزیر بهداشت سابق عراق، به خوبی ابعاد فرهنگی و روانی تحریم را به تصویر می‌کشد. 

شرایط تحریم با کاهش درآمدهای ملی و محدود شدن فرصت‌های رشد، ابتدا آسیب‌های اقتصادی را نمایان می‌کند، اما پیامدهای عمیق‌تر آن در تضعیف عزت نفس و احساس شأن اجتماعی مردم بروز می‌یابد. این آسیب‌ها حتی پس از رفع موقت فقر اقتصادی باقی می‌مانند و نیازمند رویکردی جدی و ریشه‌ای برای درمان هستند. 

ظریف به تجربه دوران صدام و پس از آن در عراق اشاره می‌کند؛ کشوری که سال‌ها زیر بار تحریم‌های شورای امنیت قرار داشت و نهایتاً با حمله نظامی آمریکا مواجه شد. عراق پس از سال‌ها تحریم از درون تحلیل رفته بود؛ اعتماد به نفس جمعی مردم به شدت تضعیف شده و جامعه به شکل گسترده دچار سرشکستگی شده بود. ظریف تأکید می‌کند که تحریم‌ها هرگز به اهداف سیاسی مورد نظر اعمال‌کنندگانشان نرسیدند، اما به عنوان ابزاری برای امنیتی‌سازی عمل کردند؛ یعنی کشور تحت تحریم را به عنوان تهدیدی علیه صلح و امنیت بین‌المللی در افکار عمومی جهانی مطرح نمودند. 

امنیتی‌سازی؛ تبدیل کشور به تهدید جهانی

یکی از اصلی‌ترین کارکردهای تحریم از نگاه ظریف همین امنیتی‌سازی است. زمانی که یک کشور با قطعنامه‌های شورای امنیت مواجه شود، هزینه معامله با آن کشور برای سایرین بالا می‌رود و فشارها بر آن کشور کم‌هزینه‌تر و مشروع‌تر می‌شود. این امر علاوه بر آسیب داخلی، موقعیت کشور را در عرصه سیاست خارجی و مذاکرات به شدت تضعیف می‌کند. ایران در دوران جنگ عراق و مذاکرات قطعنامه ۵۹۸، تلاش کرد تا مانع نهادینه شدن این تصویر شود و اجازه ندهد از نگاه بین‌المللی به عنوان تهدید دائمی معرفی گردد. 

ظریف مهم‌ترین پیش‌نیاز خروج از بحران تحریم را «تغییر معادله قدرت» معرفی می‌کند. این معادله اگرچه قدرت نظامی را هم شامل می‌شود، اما مهم‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین عنصر آن «مردم» هستند. او با تأکید بر تجربیات جنگ تحمیلی و دوران تحریم‌های مختلف، بر این نکته پافشاری می‌کند که تقویت امید و رفاه مردم باید در اولویت قرار گیرد. اما این امر با وجود تداوم تحریم‌ها دشوار است و نیازمند مقابله جدی با رانت و فساد داخلی است. 

مقابله با رانت و فساد؛ تقویت توان داخلی

به باور ظریف، کشور اکنون در بهترین شرایط قرار گرفته تا با رانت و فساد مقابله کند و همگرایی اجتماعی را تقویت نماید. فساد و رانت نه تنها موجب تضعیف اقتصاد کشور می‌شوند، بلکه اعتماد و سرمایه اجتماعی را نیز به خطر می‌اندازند. در مقابله با تحریم‌ها، اهمیتی که این مسئله دارد فراتر از دیپلماسی است. اقدامات داخلی برای اصلاح ساختارهای اقتصادی و اجتماعی باید هم‌زمان با جستجوی راهکارهای دیپلماتیک پیگیری شوند. 

ظریف تأکید می‌کند که ایران در مقاطع حساس تاریخی اسیر دیپلماسی نشده بلکه از همه ابزارهای دیپلماتیک به موقع و به جا استفاده کرده است. او تجربه مذاکرات قطعنامه ۵۹۸ را الگویی می‌داند که کشور در آن متحد و هماهنگ عمل کرد و توانست سرنوشت خود را با درایت و شجاعت تغییر دهد. عنصر اجماع ملی و حمایت قوی از تیم مذاکره‌کننده این امکان را به کشور داد تا از موضع مثبت وارد مذاکرات شود و نتایج مطلوبی را به دست آورد. 

ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی تحریم‌ها/ تعارض راهبردی اسرائیل، آمریکا و منطقه

در سطح منطقه‌ای، ظریف معتقد است که اهداف راهبردی آمریکا، اسرائیل و منطقه یکسان نیستند. آمریکا عمدتاً به تضعیف ایران می‌اندیشد. منطقه (کشورهای همسایه و بازیگران منطقه‌ای) حفظ ثبات ایران را مهم می‌دانند، زیرا فروپاشی ایران می‌تواند پیامدهای غیرقابل پیش‌بینی برای کل منطقه به دنبال داشته باشد. اسرائیل اما عمدتاً به فروپاشی ایران تمایل دارد. این اختلاف راهبردی یک فرصت ویژه برای ایران است تا با سیاستی دقیق و متمرکز، مانع از همسویی کامل این اهداف شود و فضای دیپلماتیک مناسبی را به وجود آورد. 

یکی از رسالت‌های بزرگ دستگاه دیپلماسی ایران، جلوگیری از تبدیل اختلافات استراتژیک بازیگران منطقه‌ای و جهانی به یک وحدت تهدید علیه ایران است. سیاست خارجی باید با چشم باز و فراست عمل کند تا گرفتار شعارزدگی و توهم اتحاد دشمنان نشود. مدیریت شکاف‌ها و پرهیز از همسویی کامل و دائم تهدیدها باید جزو استراتژی‌های کلیدی باشد تا فشارها قابل کنترل و مدیریت شوند. 

ظریف هشدار می‌دهد که یکدست دیدن جبهه مخالف، موجب خودکامگی در سیاست‌گذاری می‌شود و نه تنها فرصت‌ها را محدود می‌کند، بلکه پیش‌بینی‌های نادرست را تقویت می‌کند که دشمن نیز تمایل دارد ایران چنین تصوری داشته باشد. سیاست واقع‌گرایانه و متکی بر شناخت تغییرپذیری روابط بین‌الملل، می‌تواند راه عبور از بسیاری از بحران‌ها را هموار نماید. 

یکی از نکات کلیدی ظریف تأکید بر اهمیت ایرانیان خارج از کشور و سرمایه‌های آن‌هاست. این شهروندان نه تنها می‌توانند سرمایه‌گذاری مالی قابل توجهی انجام دهند، بلکه به عنوان پل ارتباطی فرهنگی و علمی با جهان نقش‌آفرینی کنند. تحقق این ظرفیت مستلزم امنیت سرمایه و جذابیت اقتصادی و اجتماعی است؛ مردم باید احساس کنند که سرمایه‌شان در ایران امن و سودآور است و با شفافیت و رقابت سالم از فساد و رانت فاصله دارد. ایجاد این فضا به اراده سیاسی فراگیر و همگانی در سطح ملی نیاز دارد و ارتباطی با مسائل خارجی ندارد. 

پایان تهدید و آغاز فرصت؛ مردم را تهدید نبینیم

ظریف باور دارد که بزرگترین فرصت ایران مردم آن هستند، اعم از ایرانیان داخل و خارج از کشور. اگر دولت و نظام تصمیم بگیرند مردم را تهدید نبینند، بلکه آنان را شایسته اعتماد و مشارکت بدانند، بسیاری از موانع داخلی و خارجی قابل رفع خواهند بود. تقویت حس تعلق و وفاداری مردم، محور اصلی تقویت توان ملی است که در مواجهه با تهدیدهای خارجی و عبور از تحریم‌ها کارآیی خود را ثابت خواهد کرد. 

ظریف در پایان مصاحبه با یادآوری تجربه مذاکرات قطعنامه ۵۹۸ تاکید می‌کند که ایران خود را اسیر دیپلماسی نکرد؛ بلکه از همه ابزارهایش استفاده کرد و کل کشور با حمایت و اجماع پشت تیم مذاکره‌کننده ایستاد. این وحدت ملی و تصمیم‌گیری عقلانی، اجازه داد تا ایران از موضع مثبت و مستقل مذاکرات را مدیریت کند و از بن‌بست تاریخی عبور نماید. بدون اتحاد ملی و حمایت متقابل، امکان موفقیت دیپلماتیک و رفع تحریم‌ها به حداقل می‌رسد. 

پاسخ‌های ظریف همواره دعوتی است به عملگرایی سیاسی و اجتناب از شعارهای بی‌پشتوانه. تحولات جهانی پیوسته‌اند و هر روز شرایط جدیدی را رقم می‌زنند. سیاست ملی باید با واقع‌گرایی و آینده‌نگری به گونه‌ای عمل کند که اختلافات ذاتی بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی را در جهت کاهش فشارها به کار گیرد. 

آینده؛ عبور از بحران با دیپلماسی، اصلاحات داخلی و اتحاد ملی/ شرایط بزنگاهی و تصمیمات دشوار

ایران در بزنگاه تاریخی قرار دارد که راه خروج از بن‌بست صرفاً با تدبیر و شهامت جمعی ممکن است. تصمیمات دشوار و استراتژیک نیازمند مقدمات بنیادین هستند، از جمله تغییر معادله قدرت اجتماعی با تقویت امید عمومی و مقابله با فساد و رانت، اجماع ملی، اتحاد و اعتماد به ظرفیت‌های انسانی کشور. دیپلماسی فعال، مدیریت ظرفیت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و بهره‌گیری از تمام ابزارهای گفت‌وگو و مذاکره باید در مرکز توجه سیاستگذاران قرار بگیرد. 

ضرورت نگاه انسانی به مردم و فرصت‌های ملی

فرصت‌هایی که در دل چالش‌ها نهفته‌اند، زمانی قابل بهره‌برداری می‌شوند که مردم به عنوان بزرگ‌ترین سرمایه کشور مورد اعتماد، احترام و همراهی قرار گیرند. سرمایه ایرانیان داخل و خارج کشور تنها زمانی وارد چرخه رشد و توسعه می‌شود که احساس امنیت و امید به آینده برقرار باشد. فضا برای مشارکت واقعی، رقابت سالم و شفافیت، بستر اصلی شکوفایی اقتصادی و فرهنگی کشور است. 

نظام دیپلماسی ایران باید با هوشمندی و شناخت درست از راهبردها و اختلافات بازیگران جهانی و منطقه‌ای عمل کند. از تبدیل وحدت تهدید علیه ایران جلوگیری کند و از هرگونه فرصت مذاکره و گفت‌وگو برای کاهش فشارها استفاده نماید. سیاست‌های واقع‌گرایانه، برپایه شناخت تغییرپذیری روابط قدرت در جهان، می‌تواند ایران را از بحران عبور دهد و بستر رفع تحریم‌ها را فراهم آورد. 

تحریم‌ها چالش‌های گسترده‌ای در عرصه‌های مختلف برای ایران ایجاد کرده‌اند؛ اما تجربه گذشته و بررسی دقیق شرایط کنونی نشان می‌دهد که ایران می‌تواند با تقویت توان داخلی، اتحاد ملی، مقابله با فساد و رانت، بهره‌گیری صحیح از دیپلماسی و اجماع ملی، نه تنها بر این چالش‌ها غلبه کند، بلکه فرصت‌های رشد و توسعه را به دست آورد. مردمان ایران، سرمایه داخلی و خارجی، اتحاد داخلی و سیاست خارجی واقع‌گرایانه، مولفه‌هایی‌اند که می‌توانند کشور را از بحران تحریم و امنیتی‌سازی عبور دهند و آینده‌ای متعادل و توسعه‌یافته را رقم بزنند. 

بزنگاه تاریخی کنونی نیازمند تصمیمات شجاعانه، عقلانیت جمعی و اراده سیاسی راسخ است. ایران با تکیه بر تجربه‌ها، منابع انسانی و همدلی ملی، می‌تواند مسیر رفع تحریم‌ها را با عزت و شرافت بپیماید و زندگی متعادل و سازنده را برای مردم خود و نسل آینده تضمین کند.