وسعت جنگ احتمالی کشورهای همسایه ایران را نگران کرد

عصر ایران- جلیل بیات: در روزهای اخیر، گزارش‌های متعددی درباره مخالفت کشورهای همسایه ایران با حمله آمریکا به جمهوری اسلامی منتشر شده است.

 کشورهایی مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی صراحتاً اعلام کرده‌اند که اجازه استفاده از حریم هوایی خود برای اقدام علیه ایران را نخواهند داد.

در حالی که بسیاری از تحلیل‌ها، به‌ویژه در رسانه‌های غربی، تهدید موشکی ایران را عامل اصلی این مخالفت‌ها می‌دانند، به نظر می‌رسد می‌توان برای موضع‌گیری همسایگان ایران یک دلیل مشترک راهبردی و در کنار آن، دلایلی مختص به هر کشور برشمرد.

پیش‌فرض کلیدی این تحلیل، غیرقابل‌پیش‌بینی بودن ابعاد، دامنه و پیامدهای هرگونه جنگ احتمالی میان ایران و آمریکا از نگاه همسایگان ایران است.

به بیان دیگر، هیچ‌یک از همسایگان ایران (و شاید حتی خود طرفین درگیری) اطمینان ندارند جنگی که به سادگی ممکن است آغاز شود، چگونه، با چه گستردگی و با چه نتایجی به پایان خواهد رسید. با درنظرگرفتن این پیش‌فرض، می‌توان عوامل زیر را در مخالفت این کشورها با جنگ بررسی کرد.

تهدید ایران برای هدف‌گیری پایگاه‌های آمریکا در منطقه بر موضع کشورهای عربی خلیج‌فارس بی‌تأثیر نبوده است؛ اما نگرانی عمده‌تر، تداوم بی‌ثباتی و ناامنی در منطقه است که می‌تواند جریان صادرات نفت و کالا، ورود سرمایه‌گذاری و روند توسعه اقتصادی این کشورها را با اختلال جدی مواجه کند. با این حال، عوامل فوق در محاسبات منطقه‌ای بیشتر جنبه کوتاه‌مدت و تاکتیکی دارند. به نظر می‌رسد عامل استراتژیک و بلندمدت‌تر، مسئله اسرائیل باشد.

بدون تردید، جمهوری اسلامی در حال حاضر تنها بازیگر اصلی منطقه است که در مقابل اسرائیل موضعی اصولی و تقابل‌جویانه دارد. از سوی دیگر کشورهای منطقه با توجه به غیرقابل‌پیش‌بینی بودن نتایج حمله آمریکا به جمهوری اسلامی، این احتمال را در نظر می‌گیرند که در پی آن، نظام سیاسی کنونی ایران سقوط کند. در این سناریو، بسیار محتمل است که نظامی سکولار و ملی‌گرا جایگزین شود که روابط دوستانه‌ای با اسرائیل برقرار خواهد کرد.

در این شرایط، موازنه قدرت در منطقه دگرگون خواهد شد. اکثر کشورهای عربی و حتی ترکیه، خود را میان دو لبه قیچی «اسرائیل» و یک «ایران دوست اسرائیل» خواهند یافت. در چنین وضعیتی، اسرائیل قادر خواهد بود فشارهای بیشتری برای پذیرش خواسته‌های خود بر کشورهای عربی وارد آورد.

 اگرچه کشورهای عربی خلیج فارس زیر چتر امنیتی امریکا قرار دارند و حتی برخی همچون قطر به عنوان متحد خارج از ناتو آمریکا اعلام شده‌اند، اما تجربیات گذشته نشان می‌دهد پیوند آمریکا و اسرائیل بسیار عمیق‌تر از هرگونه روابط آمریکا با این کشورهاست.

این موضوع حتی در مورد ترکیه که خود عضو ناتو است نیز صدق می‌کند. در حال حاضر اعضای ناتو (درباره مسئله گرینلند) با هم اختلاف دارند و کایا کالاس، نماینده عالی سیاست خارجی اتحادیه اروپا با اشاره به اختلافات امریکا و اروپا گفته است که تغییرات در روابط بین اروپا و ایالات متحده «ساختاری است، نه موقتی.»

 او تاکید کرده است: «مسلماً بزرگترین تغییر در جهت‌گیری اساسی در آن سوی اقیانوس اطلس در حال وقوع است. تجدید نظری که روابط فراآتلانتیکی را از پایه و اساس متزلزل کرده است.»

حتی دیروز برخی رسانه‌ها از قول وزیر خارجه مجارستان نقل کردند که بسیاری از کشورهای اتحادیه اروپا، ایالات متحده را به عنوان تهدیدی برای اتحادیه اروپا می‌بینند و وزرای امور خارجه آنها آشکارا در این مورد در نشستی در بروکسل صحبت کردند. در این شرایط مشخص نیست در صورت حمله اسرائیل به ترکیه، آیا ماده پنج سازمان ناتو (اصل دفاع جمعی) فعال خواهد شد یا خیر؟

البته درباره ترکیه نیز همچون اعراب عوامل کوتاه مدت و تاکتیکی برای ابراز مخالفت با حمله آمریکا علیه جمهوری اسلامی وجود دارد. ترکیه این احتمال را می‌دهد که تشدید درگیری ممکن است باعث گسیل سیلی از مهاجران به سوی مرزهای این کشور شود. از آن مهم‌تر بحث ناامنی و بی‌ثباتی ناشی از جنگ و احتمال فعال شدن نیروهای تجزیه‌طلب کُرد در ترکیه است.

 این موضوع حتی درباره پاکستان نیز صدق می‌کند، چرا که ممکن است نیروهای تجزیه‌طلب در بلوچستان پاکستان نیز با بی‌ثباتی و ناامنی در ایران فعال شوند.

 البته برای پاکستان علاوه بر موضوع اسرائیل یک عامل مهم دیگر نیز وجود دارد و آن مسئله هند است. پاکستان به خوبی آگاه است که تغییر نظام سیاسی در ایران و روی کار آمدن یک دولت ملی‌گرا و سکولار به معنای قطع حمایت استراتژیک تهران از موضع اسلام‌آباد در مقابل دهلی نو خواهد بود.

جمع‌بندی

بنابراین در تبیین دلایل مخالفت کشورهای همسایه ایران با حمله آمریکا، باید مجموعه‌ای از عوامل کوتاه‌مدت (اقتصادی و امنیتی) و بلندمدت (ژئوپلیتیکی و راهبردی) را به صورت همزمان در نظر گرفت.

در حالی که ترس از تهدید موشکی یا بی‌ثباتی اقتصادی، نگرانی‌های ملموس امروز هستند، به نظر می‌رسد هراس از بازطراحی نقشه قدرت منطقه به نفع بی‌چون و چرای اسرائیل با تضعیف شدن جمهوری اسلامی، عمیق‌ترین و استراتژیک‌ترین دلیل برای این مخالفت باشد.