پیام‌های پنهان سفر دیپلماتیک عراقچی به دوحه

رویداد ۲۴: عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، بلافاصله پس از پایان نشست غیرمستقیم با نمایندگان آمریکا در مسقط، پایتخت عمان، راهی دوحه شد؛ آن هم درحالی که خودش اعلام کرد، طرفین راهی پایتخت‌ها خواهند شد تا درباره ادامه مذاکرات تصمیم‌گیری کنند!

سفر عراقچی به قطر از پیش تعیین شده و به منظور شرکت در هفدهمین نشست مجمع الجزیره بود، اما با توجه به دیدار‌هایی که جانبی آن با مقامات قطر و انجام آن بلافاصله بعد از گفت‌و‌گو‌های جمعه در مسقط، معنای خاصی پیدا کرد. رایزنی‌های او در قطر بیش از آنکه یک دیدار معمولی باشد، نشان‌دهنده نقش فعال دوحه در بحران‌زدایی در منطقه و همچنین تلاش ایران برای گسترش شبکه میانجی‌گری فراتر از عمان است.

نقش قطر در دیپلماسی منطقه‌ای

اهمیت این سفر وقتی بیشتر می‌شود که توجه داشته باشیم، قطر در سال‌های اخیر یکی از معدود کشور‌های منطقه است که توانسته هم با تهران و هم با واشنگتن ارتباط برقرار کند و پیام‌آور نقش میانجی‌گرانه در اختلافات منطقه‌ای باشد. رسانه‌های قطری و بین‌المللی پیش از این نیز از تمایل دوحه برای حمایت از دیپلماسی در مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا سخن گفته‌اند؛ در بیانیه رسمی وزارت خارجه قطر درباره مذاکرات ایران و آمریکا در عمان، دوحه ضمن استقبال از گفت‌وگوها، بر «اهمیت گفت‌و‌گو به‌عنوان گزینه‌ای برای حل بحران‌های بین‌المللی» و «تقویت امنیت و ثبات در منطقه» تاکید کرد.

قطر همچنین پیش از این اعلام کرده بود که مذاکرات را مثبت و سازنده می‌داند و از نقش عمان – به‌عنوان میزبان گفت‌و‌گو‌ها – قدردانی کرده است. این نوع رویکرد، قطر را به حلقه‌ای فعال در شبکه دیپلماسی منطقه‌ای بدل می‌کند که می‌تواند هم به تهران و هم به واشنگتن نزدیک باشد.

پیام سیاسی سفر عراقچی به دوحه

با توجه به این مهم، سفر عراقچی به قطر درست پس از مذاکرات عمان چند معنا و پیام کلیدی دارد. اولاً، این سفر نشان‌دهنده امید تهران به گسترش فضای گفت‌و‌گو فراتر از گفت‌و‌گو‌های مستقیم با آمریکا است. عراقچی ظاهراً قصد دارد با کشور‌هایی که دارای کانال‌های ارتباطی با هر دو طرف بحران هستند، رایزنی و فضای تفاهم سیاسی و منطقه‌ای را تقویت کند.

دوماً، قطر به‌عنوان بازیگری که این سال‌ها نقش میانجی را در بحران‌های منطقه‌ای از جمله یمن، فلسطین و سوریه دنبال کرده، می‌تواند به تهران کمک کند تا پیام تهران را به واشنگتن، یا حتی بالعکس، منتقل کند. این امکان می‌تواند از کاهش تنش‌های بین ایران و آمریکا تا ایجاد چارچوب‌های مطلوب‌تر برای ایران در مذاکرات هسته‌ای کمک کند.

سوماً، سفر عراقچی نشانه‌ای روشن از این است که تهران نمی‌خواهد مذاکرات هسته‌ای را در یک کانال نگه‌داشته و تلاش دارد از ظرفیت‌های دیپلماتیک منطقه استفاده کند تا امتیاز‌های بیشتری در چانه‌زنی‌ها به‌دست آورد و عرصه را برای واشنگتن محدودتر کند.

سیگنال سفر عراقچی به واشنگتن

رسانه‌های غربی تاکنون ضمن پوشش مذاکرات ایران و آمریکا در عمان، اذعان داشته‌اند که باوجود فضای «مثبت» گفت‌وگوها، اختلافات جدی بر سر مسائل کلیدی همچنان وجود دارد و لزوم دخیل کردن بازیگران منطقه‌ای برای پیشبرد مذاکرات احساس می‌شود. در تحلیلی از رسانه‌های بین‌المللی آمده است که گفت‌و‌گو‌های مسقط «با تنش‌ها و اختلافات جدی همراه بوده است»، اما همه طرف‌ها در تلاش‌اند به دیپلماسی ادامه دهند.

چنین تحلیلی می‌تواند معنای سفر عراقچی به دوحه را پررنگ‌تر کند: اگر مذاکرات مستقیم با آمریکا دشوار و پیچیده باشد، تهران و واشنگتن هر دو می‌توانند از نقش کشور‌های میانجی مانند عمان، قطر و حتی عربستان سعودی برای تسهیل گفت‌و‌گو‌ها بهره ببرند.

سفر عراقچی به قطر به معنای این است که «حل چالش‌ها» تنها در مسقط و با حضور مسئولان عمانی به عنوان یک میانجی بی‌طرف که صرفا نقش پیام‌رسان را ایفا می‌کنند ممکن نیست و نیازمند حمایت و مدیریت منطقه‌ای نیز هست. دوحه، با ارتباطات خاص خود در منطقه و نفوذ نسبتاً بالای دیپلماتیک، می‌تواند پلی برای این مسیر باشد.

این سفر همچنین سیگنال سیاسی هم به واشنگتن دارد: ایران قصد دارد از اهرم‌های چندجانبه برای تقویت موقعیت خود استفاده کند. در عین حال این رویکرد می‌تواند پیامی هم برای طرف آمریکایی باشد که گفت‌و‌گو‌ها باید با در نظر گرفتن منافع و نقش بازیگران منطقه‌ای دنبال شود.

خلاصه اینکه سفر عباس عراقچی به قطر پس از مذاکرات عمان، بیش از یک دیدار رسمی است. این حرکت نشان‌دهنده تلاش ایران برای توسعه شبکه دیپلماتیک خود در منطقه، بهره‌گیری از ظرفیت‌های میانجی‌گری قطر و ارسال پیام به واشنگتن است که مذاکرات هسته‌ای بدون مشارکت منطقه و حمایت سیاسی در خارج از کانال‌های رسمی، نمی‌تواند به نتیجه‌ای پایدار برسد. در این چارچوب، دوحه به عنوان یکی از بازیگران کلیدی در مذاکرات آینده شناخته می‌شود و سفر عراقچی، یک گام مهم برای تقویت نقش آن در آینده دیپلماسی ایران ـ آمریکا بوده است.