هجوم یک ایران به بانک‌ها برای تصاحب اسکناس

برترین‌ها: صدای «موجودی مخزن کافی نیست» روی صفحه نمایشگر خودپردازهای مرکز شهر حالا به ترجیع‌بند تکراری زندگی روزمره تهرانی‌ها تبدیل شده است. امروز(دیروز) ۱۸ بهمن ۱۴۰۴ درحالی‌ که تیتر اول رسانه‌ها به تنش‌های فزآینده میان تهران و واشنگتن اختصاص داشت در کف خیابان، جنگ دیگری در جریان است؛ جنگ برای تصاحب قطعات اسکناس.

از میدان آزادی تا چهارراه تهران‌پارس، صف‌های مقابل شعب بانکی طولانی‌تر از همیشه شده و مردم نه برای سپرده‌گذاری بلکه برای «تخلیه‌حساب» نوبت گرفته‌اند. این یک «فرار بانکی کلاسیک» نیست بلکه واکنشی دفاعی از سوی جامعه‌ای است که امنیت خود را در گرو لمس فیزیکی دارایی‌اش می‌بیند.

در ادامه  گزارش فائزه مومنی از صف‌های طولانی دریافت وجه نقد در تهران  را که در شماره امروز روزنامه سازندگی منتشر شده می‌خوانید:

سایه سنگین جنگ بر شبکه «شتاب»

دلیل اول و اصلی این هجوم بی‌سابقه را باید در تقویم سیاه یک ماه اخیر جست‌وجو کرد. پس از اعتراضات دی‌ماه و درگیری‌های نظامی ۱۲‌ روزه، ذهنیت عمومی به ‌شدت آسیب دیده است.

هک شدن گسترده زیرساخت‌های بانک سپه در اوج درگیری‌ها، که منجر به قطع دسترسی میلیون‌ها نفر به حساب‌هایشان شد، درس تلخی به افکار عمومی داد: «در زمان بحران، کارت بانکی نان نمی‌شود».

مرتضی ۳۸ ساله که در مقابل یکی از شعب بانک ملی در خیابان فاطمی ایستاده، می‌گوید: «آن ۱۲‌روز جنگ، جهنم بود. کارتخوان نانوایی قطع بود، پمپ بنزین‌ها فقط پول نقد می‌گرفتند و ما که تمام زندگی‌مان در اپلیکیشن‌های بانکی بود عملاً فلج شده بودیم. حالا که دوباره زمزمه‌های حمله آمریکا شنیده می‌شود، نمی‌خواهم غافلگیر شوم. حداقل باید برای یک ماه آذوقه و پول بنزین، اسکناس در خانه داشته باشم».

اسکناس ۵۰۰ هزار تومانی؛ مسکنی که درد را درمان نمی‌کند

بانک مرکزی برای مقابله با این وضعیت، چند روزی است توزیع گسترده ایران‌چک‌های ۵۰۰ هزار تومانی را آغاز کرده است. با این ‌حال، مشاهدات میدانی نشان می‌دهد که این تزریق نقدینگی نه‌تنها از عطش بازار نکاسته بلکه به‌نوعی «سیگنال بحران» تبدیل شده است.

یک کارشناس ارشد بانکی که نخواست نامش فاش شود، می‌گوید: «وقتی سقف برداشت از خودپردازها ۳۰۰ هزار تومان است اما مردم برای خرید یک سبد کالای اساسی به حداقل ۲ میلیون تومان نیاز دارند، طبیعی است که خودپرداز عملاً از چرخه خارج شود. توزیع اسکناس‌های درشت پشت باجه، مردم را تشویق کرده که مبالغ کلان‌تری را به‌صورت نقد از حساب خارج کنند. رشد ۴۹‌ درصدی تقاضای اسکناس در ۸ ماه گذشته، نشان‌دهنده یک حفره بزرگ در اعتماد عمومی است. مردم احساس می‌کنند دارایی‌شان در بانک، تنها یک عدد است که با یک دکمه می‌تواند، ناپدید شود».

بن‌بست خودپردازهای خالی و سقف‌های غیررسمی

در مراجعات میدانی به مناطق مختلف تهران، مشخص شد که بسیاری از شعب به‌صورت غیررسمی سقف برداشت روزانه را بین ۳ تا ۵ میلیون تومان تعیین کرده‌اند. مدیر یکی از شعب بانک تجارت در غرب تهران می‌گوید: «صبح که در را باز می‌کنیم، نقدینگی موجود در صندوق به دو ساعت نمی‌کشد که تمام می‌شود. تقاضا به‌شدت بالاست حتی کسانی که نیاز فوری ندارند، وقتی صف را می‌بینند وسوسه می‌شوند که آنها هم پول‌شان را نقد کنند. این یک رفتار ناشی از ترس است».

کمبود اسکناس در دستگاه‌های عابربانک نیز به یک معضل جدی تبدیل شده است. بسیاری از دستگاه‌ها یا گزینه «برداشت وجه» را غیرفعال کرده‌اند و یا تنها اسکناس‌های فرسوده ۱۰ و ۲۰ هزار تومانی پرداخت می‌کنند که در اقتصاد تورمی امروز عملاً کارایی ندارند. قیمت یک شانه تخم‌مرغ یا چند کیلو میوه حالا از سقف برداشت روزانه بسیاری از عابربانک‌ها فراتر رفته است.

نااطمینانی به پایداری بانک‌ها؛ ورشکستگی یا بلوکه شدن؟

علاوه بر سایه جنگ، فاکتور دیگری که به این آتش دامن می‌زند، شایعات مربوط به ناترازی شدید بانک‌هاست. در فضای متشنج پسا-دی‌ماه، اخبار تأیید نشده درباره ورشکستگی برخی مؤسسات بزرگ و احتمال «مسدود شدن حساب‌ها» برای کنترل تورم، باعث شده تا بخشی از طبقه متوسط نیز وارد بازی خروج پول شود.

خانمی که در صف یکی از بانک‌های خصوصی ایستاده، می‌گوید: «شنیده‌ام دولت می‌خواهد برای تأمین هزینه‌های احتمالی جنگ از حساب‌های بالای یک میلیارد تومان مالیات لحظه‌ای بردارد یا دسترسی را محدود کند. ترجیح می‌دهم، پولم را نقد بگیرم و ارز یا سکه بخرم. بانک دیگر جای امنی برای نگه داشتن ارزش پول نیست». این پارانویا لایه‌های مختلف جامعه را درگیر کرده و منجر به خروج پول از حساب‌های کوتاه‌مدت و رسوب آن در گاوصندوق‌های خانگی شده است.

تبعات اقتصادی: خروج نقدینگی از نظارت مرکزی

از منظر اقتصاد کلان، این پدیده یک فاجعه تمام‌عیار است. وقتی پول از بانک خارج و به‌صورت اسکناس زیر بالشت‌ها می‌رود، بانک مرکزی قدرت خود را برای هدایت نقدینگی و کنترل تورم از دست می‌دهد. «سرعت گردش پول» در بخش غیررسمی به‌شدت بالا می‌رود و خود به عاملی برای جهش دوباره قیمت‌ها تبدیل می‌شود. تحلیلگران معتقدند اگر بانک مرکزی نتواند تا پیش از پایان بهمن‌ماه، ثبات را به شبکه بانکی بازگرداند و اعتماد را جایگزین اسکناس‌تراشی کند ممکن است با پدیده «قفل‌شدگی نقدینگی» مواجه شویم. جایی‌ که بانک‌ها دیگر توان پرداخت مطالبات جاری مردم را ندارند و این موضوع می‌تواندف جرقه اعتراضات اقتصادی جدیدی را بزند. هجوم مردم به بانک‌ها، واکنشی است به سیستمی که نتوانسته امنیت سایبری و ثبات اقتصادی را تضمین کند. در شهری که سایه جنگ آمریکا بر آن سنگینی می‌کند، اسکناس برای شهروندان حکم جلیقه نجاتی را دارد که در دریای توفانی به آن چنگ زده‌اند.