با ۳ فال مخصوص ماه رمضان آشنا شوید

ایسنا: در کنار شب‌های دعا و سفره‌های افطار، ماه رمضان در برخی شهرهای ایران با رسم «فال گرفتن» همراه بوده است؛ رسمی کهن که در فرهنگ عامه ریشه دارد و میان «فال نیک» و «فال بد» نوسان می‌کند و اگرچه از منظر عقلانی اثری عینی برای آن متصور نیست، اما در تجربۀ زیسته مردم، کارکردی امیدبخش و آرام‌کننده داشته است.

ماه رمضان در فرهنگ ایرانی و در بسیاری از شهرها به عرصه‌ای برای شکل‌گیری آیین‌های مردمی تبدیل شده که در لایه‌های زندگی روزمره جریان داشته‌اند. در کنار سفره‌های افطار و مراسم‌های معنوی، رسم‌هایی شکل گرفته که بیش از آن‌که در متون رسمی ثبت شده باشند، در حافظه شفاهی و فرهنگ عامه مردم باقی مانده‌اند؛ رسم‌هایی که نشان می‌دهد نیاز انسان به امید و معنا حتی در معنوی‌ترین ایام سال نیز خود را به شیوه‌های گوناگون بروز می‌دهد.

فال گرفتن در ماه رمضان یکی از همین آیین‌هاست؛ رسمی که در نگاه نخست شاید با فضای دینی این ماه ناسازگار به نظر برسد، اما در بطن فرهنگ عامه، کارکردی متفاوت پیدا کرده است. در سنت‌های اسلامی، «فال نیک» امری پسندیده دانسته شده و توصیه به خوش‌بینی و پرهیز از بدیُمنی دیده می‌شود؛ در مقابل، فال بد به دلیل آن‌که به یأس و ناتوانی می‌انجامد، نکوهیده شمرده شده است. از این‌رو، بسیاری از نمونه‌های فال در فرهنگ ایرانی، بیش از آن‌که پیش‌بینی قطعی آینده باشند، تلاشی برای تقویت امید و آرام‌سازی دل‌ها بوده‌اند.

فال «نیک» و «بد» زدن در میان همه اقوام رواج داشته و دارد؛ امری که به نظر می‌رسد سرچشمۀ آن ناآگاهی از علل واقعی حوادث باشد. بی‌تردید این دو امر اثر طبیعی و عینی ندارند، اما دارای تأثیر روانی‌اند. فال نیک امیدآفرین است و در روایات دینی به آن توصیه شده، در حالی که فال بد چون موجب یأس، ناامیدی و ناتوانی می‌شود، مذموم شمرده شده است. در واقع، کارکرد اصلی فال را باید در همین اثر روانی جست‌وجو کرد که نوعی سامان دادن به اضطراب‌های فردی در دل شرایط نامطمئن است.

مردم الشتر (شهری در استان لرستان) در ماه رمضان دو نوع فال می‌گیرند. نخست فال «شوشمکی» است؛ به این ترتیب که شب‌های شنبه ماه رمضان، دختران و پسران جوان اغلب به نیت ازدواج و گشایش بخت، زنان به نیت بچه‌دار شدن و مردان با نیت‌های گوناگون به پشت درِ منزل یا بام خانه‌ای می‌روند که نام صاحب آن با «علی» آغاز می‌شود؛ مانند علی‌اکبر یا علی‌اصغر. انتخاب این نام نیز بی‌ارتباط با بار مذهبی آن در فرهنگ شیعه نیست و نوعی تبرک‌جویی به شمار می‌آید. سپس در دل نیت می‌کنند و این شعر را زیر لب می‌خوانند:

«شو شَمَک دالِک شوان

هرچه‌ ها دِل مِنِرِ بِنه دل‌آوان»

یعنی: «ای شب شنبه، مادر شب‌ها هرچه توی قلب من است، داخل قلب آن بگذار» منظور از «آن» صاحبخانه‌ای است که نامش با علی آغاز می‌شود. بعد گوش می‌دهند تا صدای او را بشنوند؛ اگر صاحبخانه سخنان خوب و خوشایند بگوید، آن را نشانه برآورده شدن حاجت می‌دانند و اگر حرف‌های ناخوشایند بر زبان بیاورد، ناامید می‌شوند و می‌گویند آرزویشان برآورده نخواهد شد. این رسم، علاوه بر کارکرد پیش‌گویی، نوعی بازی جمعی و هیجان پنهانی نیز در دل شب‌های رمضان ایجاد می‌کند.

فال دوم در الشتر به شیوه‌ای دیگر انجام می‌شود. پاهای طفلی یک یا دو ساله را که توان درک صحبت‌های بزرگ‌ترها را ندارد، روی کف دست راست خود می‌گذارند و او را به حالت ایستاده نگه می‌دارند و برای آنکه نیفتد، با دست چپ پشتش را می‌گیرند. سپس نیت می‌کنند و این جملات را بر زبان می‌آورند:

«تَری تَری تَرالی

بچه پار و پِرالی

سِرِ دو دنیا مِزانی

تو را به خدا قسم تَه مم اگر مُرادِم حاصل امو پا راست هِزده و اگر مرادم حاصل نَمو پا چپت هِزده»

یعنی: تو باطراوت و تازه‌ای، بچه پارسال و پیارسال هستی، سرِّ دو دنیا را می‌دانی؛ به خدا قسم هر چه در قلبت هست با بلند کردن پایت ما را آگاه کن؛ اگر حاجتم برآورده می‌شود پای راست و اگر نمی‌شود پای چپ را بلند کن. در اینجا کودک، به دلیل «بی‌گناهی» و ناآگاهی‌اش، واسطه‌ای پاک برای کشف آینده تصور می‌شود؛ تصوری که در بسیاری از فرهنگ‌ها نیز دیده می‌شود و ریشه در باور به صداقت و خلوص کودکان دارد.

در یزد نیز برخی در شب‌های چهارشنبه به نیت «فالگوش ایستادن» از خانه بیرون می‌روند و پنهانی به صحبت عابران گوش می‌دهند. برای مثال اگر مسافری داشته باشند و عابران درباره مسافری سخن بگویند که سالم از سفر بازگشته است، آن را به فال نیک می‌گیرند و اگر سخن ناخوشایندی بشنوند، موجب نگرانی‌شان می‌شود. این شیوه که در نقاط مختلف ایران با نام‌های متفاوتی شناخته می‌شود، نشان می‌دهد چگونه کلام رهگذران می‌تواند به نشانه‌ای برای معنا دادن به وضعیت شخصی افراد تبدیل شود.

در مجموع، فال گرفتن در ماه رمضان را می‌توان تلاقی دو ساحت دانست؛ ساحت رسمی دین و ساحت غیررسمی فرهنگ عامه. این آیین‌ها، هرچند ممکن است امروز در برخی مناطق کمرنگ یا منسوخ شده باشند، اما ردّی از نیاز انسان به امید و معناجویی را در دل یکی از مقدس‌ترین ماه‌های سال آشکار می‌کنند. رمضان در این روایت‌ها ماهی است که مردم در آن، میان دعا و دل‌نگرانی‌های روزمره، راهی برای آرام کردن دل خود نیز جست‌وجو می‌کنند.

پی‌نوشت: این گزارش با استفاده از اطلاعات جلد دوازدهم «تقویم آیینی ماه‌های قمری، دفترِ سوم ماه رمضان»، تهیه‌شده توسط «واحد فرهنگ مردم» مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما نوشته شده است.