از کشورهای عربی خلیج فارس طلب غرامت کنیم

جلیل بیات در عصر ایران نوشت: در ۴۷ سال اخیر سرزمین ایران سه بار مورد تهاجم دشمن خارجی قرار گرفته است و هر بار بعد از پایان جنگ بحث دریافت غرامت از سوی مقامات جمهوری اسلامی مطرح شده اما تاکنون سرانجامی نیافته است. 

نخستین تهاجم در شهریور 1359 از سوی عراق انجام گرفت. جنگی که صدام معتقد بود سه روزه با تصرف تهران تمام خواهد شد، حدود هشت سال به طول انجامید و خسارات زیادی به طرفین وارد کرد. بعد از پایان جنگ، دبیرکل وقت سازمان ملل رسما عراق را مسئول شروع جنگ اعلام کرد و ایران بر همین اساس خواستار دریافت غرامت شد. 

میزان خسارات وارد شده به ایران در این جنگ بر اساس گزارش رسمی سازمان ملل بیش از 97 میلیارد دلار بود. (هرچند بعدها ارقام بالاتری از 440 تا 1100 میلیارد دلار به نرخ روز هم به صورت غیررسمی از سوی ایران مطرح شد) با این حال تاکنون ایران در دریافت غرامت ناکام مانده و حتی بعدها با سقوط صدام و روی کار آمدن دولتی نزدیک به ایران دیگر آن را پیگیری هم نکرد. این در حالی بود که کویت دیگر همسایه عراق که بعد از ایران آماج حمله صدام قرار گرفته بود، توانست تمام مبلغ غرامت تعیین شده را از محل فروش نفت عراق دریافت کند.

تهاجم دوم مربوط به جنگ 12 روزه در خرداد 1404 است که ایران از سوی اسرائیل و آمریکا متحمل خسارات فراوانی به خصوص در موضوع صنعت هسته ای و دفاعی شد. بعد از برقراری آتش بس، برخی مقامات جمهوری اسلامی بحث دریافت غرامت را مطرح کردند، اما این موضوع چندان به صورت جدی و در قالب های حقوقی یا سیاسی پیگیری نشد و به سرانجامی هم نرسید.

اما تهاجم سوم که هنوز هم پایان نیافته است، مربوط به حمله دوباره و سنگین تر اسرائیل و آمریکا است که از 9 اسفند 1404 آغاز شده است. با توجه به حجم بیشتر بمباران های هوایی از سوی این دو رژیم، پیش بینی می شود میزان خسارات به اماکن نظامی و غیرنظامی ایران در این جنگ بسیار بیشتر از تهاجم قبلی باشد. 

اکنون که اخباری درباره احتمال مذاکره جمهوری اسلامی و امریکا برای پایان دادن به جنگ مطرح شده است، برخی رسانه ها از شروط جمهوری اسلامی در این باره نوشته اند که یکی از آنها تعیین تکلیف بحث غرامت به ایران می باشد. 

از آنجا که این جنگ نقض صریح قوانین بین المللی محسوب می شود و هیچ توجیه قانونی برای آن وجود ندارد، درخواست جمهوری اسلامی برای دریافت غرامت به لحاظ مبانی و اصول حقوق بین الملل کاملا موجه و قابل دفاع است. منتهی در مناسبات بین المللی «مشروع بودن» یک درخواست با امکان «محقق شدن» آن کاملا متفاوت است. در شرایط کنونی تقریبا بعید می نماید دونالد ترامپ یا بنیامین نتانیاهو برای پایان یافتن جنگ حاضر به قبول چنین شرطی شوند؛ هرچند که آمریکا اساسا شروط خود را نیز مطرح کرده است. 

لذا برای آنکه خواسته مشروع ایران برای دریافت غرامت سرنوشتی مشابه دفعات پیشین نیابد می توان با هوشمندی منبع دریافت غرامت را تغییر داد؛ به این معنا که ایران در مذاکرات احتمالی با آمریکا عنوان کند کشورهای عربی که در جنگ علیه ایران مشارکت داشتند می بایست غرامت ایران را بپردازند و توجیه، اقناع و عملیاتی کردن این موضوع وظیفه امریکا است. 

نیازی به توضیح نیست که چنین پیشنهادی با این مفروض مطرح می شود که سایر شرط و شروط های میان ایران و آمریکا حل و فصل گردیده و صرفا بحث غرامت به ایران باقی مانده و شرایط میدانی جنگ نیز به گونه ای پیش می رود که امریکا به واقع خواستار پایان دادن به جنگ و بیرون کشیدن خود از این باتلاق باشد. در این صورت این احتمال که ترامپ برداشته شدن پرداخت غرامت از روی دوش آمریکا و انتقال آن به اعراب را بپذیرد کم نیست.

اگر چنین اتفاقی رخ دهد نه تنها آثار بسیار مهمی برای ایران از لحاظ اقتصادی و بازسازی خرابی های ناشی از جنگ خواهد داشت، بلکه به احتمال بسیار زیاد باعث بازنگری جدی در استراتژی های امنیتی و دفاعی اعراب هم خواهد شد؛ چراکه آنها خواهند دید با حمایت از جنگ علیه همسایه خود نه تنها متحمل خسارات مستقیم و غیرمستقیم بسیار زیادی شدند و پایگاههای آمریکا امنیتی برای آن ها ایجاد نکرد، بلکه حالا می بایست غرامت جنگ با ایران را نیز بپردازند. این وضعیت ممکن است آنها را برای همراهی با ایده ایران جهت ایجاد ترتیبات امنیتی درون منطقه ای ترغیب کند.

پی‌نوشت: تاکید می شود تحقق چنین ایده ای در درجه نخست به شرایط میدانی جنگ بستگی دارد و دوم اینکه تفاهم میان ایران و امریکا درباره سایر شروط و موارد اختلافی حاصل شده باشد.