اکونومیست جنگ بعدی خاورمیانه را پیش‌بینی کرد

انتخاب به نقل از اکونومیست نوشت: مقام‌های ترک و اسرائیلی سال‌هاست که علیه یکدیگر تهدید و توهین نثار می‌کنند. از زمان آغاز جنگ اسرائیل در غزه در سال ۲۰۲۳، این جنگ لفظی تلخ‌تر هم شده است. اما حالا به نظر می‌رسد اوضاع دارد از کنترل خارج می‌شود. سیاستمداران اسرائیلی از ترکیه در کنار ایران نام می‌برند. در ۲۳ ژوئن، یک وزیر اسرائیلی مدعی شد که ترکیه، همراه با سوریه، جای ایران را به‌عنوان بزرگ‌ترین خطر برای کشورش گرفته است. اسرائیل در ۲۸ ژوئن پا را فراتر گذاشت و نسل‌کشی ارامنه به دست عثمانی‌ها در سال ۱۹۱۵ را به رسمیت شناخت (ترکیه کشته‌شدن ارامنه را نه جنایت جنگی می‌داند و نه نسل‌کشی).

در ادامه این مطلب آمده: رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، نیز اسرائیل را به نسل‌کشی متهم کرده است؛ البته در غزه. او اخیراً گفت که بمباران‌های اسرائیل در سوریه و لبنان تهدیدی برای ترکیه به شمار می‌رود. اوایل ژوئن، وزیر کشورش هم گفت امیدوار است روزی که اورشلیم تحت کنترل ترکیه درآید، فرماندار آن شهر شود. امپراتوری عثمانی تا سال ۱۹۱۷، به مدت چهار قرن، بر اورشلیم و فلسطین حکومت کرده بود.

بخش زیادی از این موضع‌گیری‌ها برای مصرف داخلی است. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، که در اکتبر با رأی‌دهندگان روبه‌رو خواهد شد، می‌خواهد روایت «اسرائیلِ در محاصره» را زنده نگه دارد و در نتیجه، نیاز به یک رهبر مقتدر ــ یعنی خودش ــ را توجیه کند. اردوغان نیز که ممکن است انتخابات ترکیه را، که قرار است در ۲۰۲۸ برگزار شود، جلو بیندازد، به یک «دشمن فرضی» نیاز دارد تا افکار عمومی را از تورم ۳۰درصدی و نرخ‌های بالای بهره منحرف کند.

اما هر دو طرف از این می‌ترسند که توسط دیگری محاصره شوند. اسرائیل به حضور گسترده ترکیه در سوریه و ائتلاف‌های نظامی نوپای آن با مصر، پاکستان و عربستان سعودی اشاره می‌کند. ترکیه نیز بر جنگ‌های اسرائیل در غزه، ایران و لبنان و همکاری آن با شورشیان کرد، انگشت می‌گذارد. به گفته آصلی آیدین‌تاشباش از مؤسسه بروکینگز، یک اندیشکده آمریکایی، سیاست‌گذاران ترک اسرائیل را مانعی بر سر «تک‌تک پرونده‌های خاورمیانه‌ای که درگیر آن هستند» می‌دانند. فعلاً خطر رویارویی مستقیم اندک است، اما دیگر نمی‌توان آن را ناچیز دانست.

اگر این نباشد، آن یکی

جنگ اسرائیل با ایران فقط تازه‌ترین علت نگرانی ترکیه است. آنکارا مدت‌هاست با مداخله علیه ایران مخالفت کرده است.

ترکیه همچنین از حمایت اسرائیل از گروه‌های مسلح کرد در سوریه، ایران و عراق ناخشنود است. طرح‌های آمریکا و اسرائیل برای استفاده از جنگجویان کرد در جنگ، بدترین ترس‌های ترکیه را تأیید کرد. گفته می‌شود مداخله شخصی اردوغان به متقاعد کردن دونالد ترامپ برای کنار گذاشتن این ایده کمک کرده است.

گسترش همکاری اسرائیل با یونان و قبرس، که با هدف مهار نفوذ ترکیه در شرق مدیترانه طراحی شده، منبع دیگری برای اصطکاک است. این سه کشور تبادل اطلاعات، رزمایش‌های دریایی و هوایی و همچنین گفت‌وگو درباره حفاظت از زیرساخت‌های انرژی فراساحلی را افزایش داده‌اند. اسرائیل در سال‌های اخیر پذیرفته است که سامانه‌های توپخانه راکتی دقیق به یونان و سامانه‌های پدافند هوایی به قبرس بدهد. ترکیه هم در مقابل، ادعاهای خود بر آب‌های مورد مناقشه در مدیترانه و میدان‌های گازی زیر آن را با شدت بیشتری دنبال می‌کند.

اسرائیل مدت‌هاست از حمایت ترکیه از حماس ــ گروه اسلام‌گرایی که پشت حملات ۷ اکتبر بود ــ خشمگین است. اما اخیراً بیش از هر چیز از نقش ترکیه در سوریه نگران شده است. جنبش احمد الشرع کشوری را در دست گرفته که از جنگ ویران شده است. دولت او که هنوز ضعیف است، کوشیده اسرائیل، همسایه تهاجمی‌اش، را آرام کند. با این حال، بسیاری از مقام‌های اسرائیلی سوریه را بمبی ساعتی می‌دانند که تحت کنترل رهبران ترکیه است؛ رهبرانی که به باور آنان نفوذی بیش از حد بر رژیم تحت رهبری الشرع ــ فرمانده سابق القاعده ــ دارند.

تنش‌ها بر سر سوریه از سال ۲۰۲۵ فروکش کرده، اما زمینه درگیری همچنان پابرجاست. دو کشور در سوریه حوزه‌های نفوذ رقیب دارند: ترکیه در شمال نیرو دارد و اسرائیل در جنوب. اما اهدافشان همچنان ناسازگار است. ترکیه خواهان یک دولت سوری نیرومند است؛ اسرائیل خواهان دولتی ضعیف. اسرائیل صدها حمله به اهداف نظامی سوریه انجام داده، از جمله به پایگاه‌های هوایی‌ای که قرار بود به ترکیه واگذار شوند. ارتباط منظم میان دستگاه‌های اطلاعاتی و نیروهای مسلح دو کشور تاکنون مانع از آن شده که نیروهای ترک و اسرائیلی ناخواسته در تیررس یکدیگر قرار گیرند.

جنگ در ایران دست ترکیه را قوی‌تر کرده است. این کشور نقش خود را به‌عنوان میانجی میان آمریکا و ایران تثبیت کرد، جایگاهش را در ناتو بهبود بخشید و با وجود خودداری از حمایت از جنگ ترامپ، توانست روابط خوبش با او را حفظ کند.

ترکیه برای پوشش‌دادن تهدیدهای احتمالی از سوی ایران یا اسرائیل، همزمان به نزدیک‌تر شدن به دیگر قدرت‌های منطقه‌ای ادامه داده، به‌ویژه از مسیر همکاری‌های دفاعی. مذاکرات درباره یک پیمان امنیتی منطقه‌ای ــ که ترکیه می‌خواهد آن را با مصری‌ها، پاکستانی‌ها و سعودی‌ها نهایی کند ــ در یک سال گذشته شتاب گرفته است.

در مقابل، اسرائیل در رسیدن به اهدافش در ایران ناکام مانده است. نتانیاهو از رابطه گرم ترامپ با اردوغان و آمادگی آمریکا برای همکاری با ترکیه در دیگر نقاط منطقه، به‌ویژه سوریه، ناخشنود است. پیشنهادهای مکرر ترامپ مبنی بر اینکه دولت سوریه مسئولیت مقابله با حزب‌الله را بر عهده بگیرد، در اسرائیل چنین تعبیر می‌شود که ترکیه ــ حامی الشرع ــ از در پشتی وارد می‌شود. این مسئله نخست‌وزیر اسرائیل را خشمگین کرده است. دستیاران نتانیاهو می‌گویند کمتر چیزی به اندازه شنیدن این‌که ترامپ سقوط اسد را به حساب رئیس‌جمهور ترکیه می‌گذارد، او را عصبانی می‌کند. نتانیاهو اصرار دارد که حمله به حزب‌الله توسط اسرائیل راه را برای انقلاب سوریه باز کرد.

اسرائیل همچنین از تلاش تازه ترکیه برای به‌دست آوردن جنگنده‌های رادارگریز اف-۳۵ که یک دهه پیش از آمریکا سفارش داده بود، نگران شده است (در خاورمیانه، فقط اسرائیل اف-۳۵ دارد). آمریکا در سال ۲۰۱۹، پس از آنکه ترکیه سامانه پدافند هوایی اس-۴۰۰ را از روسیه خرید، این فروش را متوقف کرد. اما ترامپ گفته ممکن است این تصمیم را برگرداند. او در ۲۴ ژوئن گفت آمریکا در حال بررسی این موضوع است. او درباره اردوغان گفت: «احتمالاً کاری می‌کنم که خیلی خوشحالش کند.»

برخی تحلیلگران معتقدند اف-۳۵ها علت حملات لفظی اخیر اسرائیل است و مخاطب اصلی نتانیاهو در این ماجرا کنگره آمریکاست. سونر چاغاپتای از مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، یک اندیشکده آمریکایی، می‌گوید: «اسرائیلی‌ها می‌دانند ترامپ در آستانه یک گشایش درباره اف-۳۵ است و می‌خواهند از پیش جلوی آن را بگیرند.»

با این حال، هیچ‌یک از دو طرف هنوز تمام پل‌های پشت سرش را خراب نکرده است. ترکیه همچنان در تل‌آویو سفارت دارد و اسرائیل نیز در آنکارا، هرچند هر دو کشور در سال ۲۰۲۳ سفرای خود را فراخواندند. با وجود تحریم تجاری‌ای که اردوغان دو سال پیش اعلام کرد، صادرات ترکیه همچنان از راه کشورهای ثالث یا تشکیلات خودگردان فلسطین به اسرائیل می‌رسد. نفت آذربایجان و شمال عراق نیز هنوز از طریق جیهان، بندری در ترکیه، به اسرائیل منتقل می‌شود.

ترکیه و اسرائیل شاید پس از پایان دوران نتانیاهو و اردوغان بتوانند اختلافات را کنار بگذارند. مقام‌های ترک و اسرائیلی دوست دارند بگویند این دو دولت، به‌عنوان قدرت‌های غیرعربِ همسو با غرب در خاورمیانه، نقاط اشتراک زیادی دارند و نباید در چنین خصومتی باقی بمانند. در دهه ۱۹۹۰، ترکیه ارزشمندترین شریک منطقه‌ای اسرائیل بود.

اما این اضطراب فراتر از رهبران کنونی است. اسرائیل هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه و رئیس پیشین سازمان اطلاعات این کشور ــ که ممکن است جانشین اردوغان شود ــ را فردی سرسختاً ضداسرائیلی می‌بیند و مدعی است او روابط نزدیکی با ایران دارد. یک تحلیلگر اطلاعاتی اسرائیلی او را «خطرناک‌ترین مرد برای اسرائیل در منطقه» توصیف می‌کند. چشم‌انداز جنگی آشکار میان نزدیک‌ترین متحد آمریکا و دومین ارتش بزرگ ناتو هنوز دور از ذهن به نظر می‌رسد. اما سال‌های اخیر نشان داده‌اند جنگ‌هایی که زمانی غیرقابل تصور تلقی می‌شدند، ممکن است واقعاً رخ دهند. و در این میان، اهمیت موضوع نمی‌تواند بیشتر از این باشد.