یک گزارش خبرساز که در رسانه‌های فارسی زبان منتشر شد

رویداد ۲۴: در روز‌های اخیر بخش‌هایی از یک گزارش پژوهشی منتسب به علی ربیعی، دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور، در رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور منتشر شد، تمرکز اصلی بر آمار‌هایی بود که از افزایش نارضایتی، خشم و بحران اعتماد در جامعه ایران حکایت داشت. با این حال، ربیعی در یادداشت امروز خود در روزنامه اعتماد می‌گوید آنچه منتشر شده، نه یک نظرسنجی مستقل، بلکه یک «فراتحلیل» از مجموعه‌ای از پیمایش‌ها و مطالعات اجتماعی بوده که به‌صورت گزینشی منتشر و سپس با تفسیری سیاسی بازنمایی شده است.

او تأکید می‌کند هدف این گزارش، ارائه تصویری قابل استفاده برای سیاست‌گذاران از روند‌های اجتماعی ایران بوده و نه تولید یک متن رسانه‌ای برای انتشار عمومی.

خشم، ناامیدی و فشار معیشتی؛ داده‌هایی که دیده شد

آنچه بیش از همه در گزارش اولیه مورد توجه قرار گرفت، ارقام مربوط به وضعیت روانی و اقتصادی جامعه بود. بر اساس داده‌های منتشرشده که گفته می‌شود بر پایه پیمایش اردیبهشت ۱۴۰۵ مرکز افکارسنجی «آرا» تنظیم شده، ۶۳.۶ درصد مردم احساس خشم، ۵۰.۲ درصد ناامیدی، ۴۷.۷ درصد افسردگی و ۴۵.۴ درصد اضطراب را تجربه کرده‌اند.

در بخش اقتصادی نیز بیش از نیمی از پاسخ‌دهندگان اعلام کرده‌اند درآمدشان پاسخگوی هزینه‌های زندگی نیست و بیش از ۸۱ درصد نیز از دشواری در تأمین مواد غذایی خبر داده‌اند.

همچنین این گزارش از تداوم بحران اعتماد سخن گفته و میزان اعتماد عمومی به مردم و نهاد‌های حکومتی را در محدوده ۲۵ تا ۳۰ درصد برآورد کرده است.

همین بخش‌ها بود که پس از انتشار، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های خارج از کشور پیدا کرد و به یکی از خبر‌های پربازدید روز‌های اخیر تبدیل شد.

ربیعی: این گزارش فقط آمار نبود

ربیعی، اما در یادداشت امروز خود تأکید می‌کند نباید این متن را با یک نظرسنجی یا گزارش آماری صرف اشتباه گرفت. به گفته او، گزارش منتشرشده حاصل کنار هم قرار گرفتن نتایج ده‌ها مطالعه، پیمایش، مشاهده میدانی و تحلیل روند‌های اجتماعی در چند دهه اخیر بوده است.

او توضیح می‌دهد که چنین گزارش‌هایی قرار نیست «تمام حقیقت جامعه» را بیان کنند، بلکه ابزاری برای نزدیک‌تر شدن سیاست‌گذاران به واقعیت‌های اجتماعی هستند. از نگاه ربیعی، بی‌توجهی به داده‌های اجتماعی یا کنار گذاشتن یافته‌های ناخوشایند، تصمیم‌گیری را به «سیاست‌گذاری در تاریکی» تبدیل می‌کند.

بخشی که کمتر دیده شد

شاید مهم‌ترین نکته‌ای که ربیعی معتقد است در بازتاب‌های رسانه‌ای نادیده گرفته شد، جمع‌بندی نهایی گزارش باشد؛ جایی که از وجود یک «میانه اجتماعی» در ایران سخن گفته می‌شود.

بر اساس همین گزارش، با وجود نارضایتی‌های گسترده، اکثریت جامعه همچنان اصلاح، بهبود شرایط اقتصادی، تعامل با جهان و حفظ ثبات را بر رادیکالیسم و بی‌ثباتی ترجیح می‌دهند. ربیعی در یادداشت خود نیز بر همین برداشت تأکید کرده و نوشته است که جامعه ایران را نمی‌توان صرفاً با شاخص‌هایی مانند خشم یا ناامیدی توصیف کرد.

به اعتقاد او، جامعه ایران در عین انتقاد از عملکرد‌ها و سیاست‌ها، همچنان ظرفیت بالایی برای همبستگی، بازسازی، اصلاح‌خواهی و دفاع از منافع ملی دارد و میان اعتراض داخلی و همراهی با فشار خارجی تفاوت قائل است.

جدال بر سر داده‌ها یا تفسیر آنها؟

یکی از محور‌های اصلی یادداشت ربیعی، تفکیک میان «داده» و «تفسیر» است. او معتقد است رسانه‌هایی که گزارش را منتشر کردند، بخش‌هایی از آن را خارج از زمینه اصلی نقل کرده و نتیجه‌ای متفاوت از آنچه نویسنده مدنظر داشته، به مخاطب القا کرده‌اند.

ربیعی انتشار این گزارش را نیز غیرمجاز و مغایر با اصول حرفه‌ای دانسته و از مراکز پژوهشی و صاحبان داده‌هایی که در تدوین گزارش مورد استفاده قرار گرفته‌اند، بابت انتشار ناخواسته آن عذرخواهی کرده است.

بازگشت به نظرسنجی‌های اجتماعی

فارغ از حاشیه‌های انتشار این گزارش، یادداشت امروز ربیعی بار دیگر اهمیت نظرسنجی‌ها و مطالعات اجتماعی را به بحث عمومی بازگردانده است. او تأکید می‌کند سیاست‌گذاری بدون شناخت دقیق افکار عمومی ممکن نیست و مدیران نباید فقط گزارش‌هایی را بپذیرند که باور‌های قبلی آنها را تأیید می‌کند.

در واقع، اگرچه انتشار غیررسمی این گزارش ابتدا بحث‌های سیاسی فراوانی ایجاد کرد، اما اکنون خود نویسنده تلاش کرده است توجه‌ها را از جدال رسانه‌ای به اصل موضوع بازگرداند؛ اینکه جامعه ایران با وجود فشار‌های اقتصادی، کاهش اعتماد و انباشت نارضایتی، همچنان خواهان اصلاح، ثبات و آینده‌ای بهتر است؛ تصویری که به اعتقاد ربیعی، بدون شنیدن صدای جامعه و اتکا به داده‌های اجتماعی، قابل درک نخواهد بود.