روزیاتو: مهدی خراتیان، تحلیلگر مسائل سیاسی، شب گذشته با انتشار یک توییت در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) از فعال شدن دکترین دست مرده خبر داد.

دکترین دست مرده چیست؟

در میان تسلیحات به‌جامانده از دوران جنگ سرد، سامانه‌ای وجود دارد که نام آن با یکی از هراس‌انگیزترین سناریوهای جنگ هسته‌ای گره خورده است. این سامانه که در غرب به دست مرده شناخته می‌شود، با هدف حفظ توان پاسخ‌گویی هسته‌ای روسیه حتی در صورت نابودی فرماندهان ارشد و مراکز نظامی این کشور طراحی شد. با افزایش تنش‌های اخیر، بار دیگر توجه‌ها به این سامانه و نقش آن در راهبرد بازدارندگی روسیه جلب شده است.

به این سامانه به صورت رسمی پریمیتر (Perimeter) می‌گویند و اهمیت آن به این موضوع برمی‌گردد که در صورت وقوع یک حمله هسته‌ای گسترده و از بین رفتن امکان ارتباط با فرماندهی مرکزی، همچنان راهی برای انتقال فرمان شلیک موشک‌های هسته‌ای روسیه باقی بماند. با این حال، برخلاف تصور رایج، دست مرده لزوماً یک سامانه کاملاً خودکار نیست که بدون دخالت انسان، به‌محض شناسایی حمله هسته‌ای، تمام موشک‌های روسیه را شلیک کند.

سامانه دست مرده روسیه چگونه شکل گرفت؟

پریمیتر در اوایل دهه ۱۹۸۰ میلادی و در شرایطی توسعه یافت که رقابت تسلیحاتی میان اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده به اوج خود رسیده بود. در آن دوران، یکی از نگرانی‌های اصلی رهبران نظامی شوروی مربوط به این می‌شد که حمله هسته‌ای غافلگیرکننده آمریکا بتواند مراکز فرماندهی، شبکه‌های ارتباطی و مقام‌های مسئول صدور فرمان حمله تلافی‌جویانه را از بین ببرد.

در چنین شرایطی، حتی اگر زرادخانه هسته‌ای شوروی همچنان پابرجا می‌ماند، قطع ارتباط با فرماندهان ارشد می‌توانست توان استفاده از آن را مختل کند. پریمیتر برای مقابله با همین احتمال طراحی شد؛ یعنی اطمینان از اینکه نابودی ساختار فرماندهی، لزوماً به معنای از دست رفتن امکان پاسخ هسته‌ای نیست. این سامانه در سال ۱۹۸۵ وارد مرحله عملیاتی شد. هرچند اتحاد جماهیر شوروی در ابتدا وجود آن را به‌طور رسمی تأیید نکرد، اما سرگئی کاراکایف، فرمانده نیروهای موشکی راهبردی روسیه، در سال ۲۰۱۱ در گفت‌وگو با یک روزنامه روسی از وجود این سامانه سخن گفت. گزارش‌های بعدی رسانه‌های روسی نیز از به‌روزرسانی آن حکایت داشته‌اند.

دست مرده چگونه کار می‌کند؟

عملکرد پریمیتر بر یک اصل نظامی استوار است: حتی اگر حمله نخست دشمن بخش بزرگی از توان نظامی کشور را نابود کند، امکان اجرای حمله تلافی‌جویانه باید حفظ شود. برای تحقق این هدف، سامانه از اطلاعات هشدار اولیه و ارتباطات نظامی استفاده می‌کند تا وضعیت کشور را در شرایط بحرانی مورد ارزیابی قرار دهد. بر اساس توضیحات منتشرشده درباره این سامانه، فرایند عملکرد آن به چند مرحله کلی تقسیم می‌شود:

دریافت اطلاعات هشدار: داده‌های مربوط به احتمال وقوع حمله هسته‌ای و وضعیت ارتباطات نظامی بررسی می‌شوند.

ارزیابی شرایط بحرانی: سامانه باید مشخص کند که آیا نشانه‌های یک حمله هسته‌ای گسترده وجود دارد و آیا ارتباط با مراکز فرماندهی برقرار است یا خیر.

انتقال فرمان از طریق راکت‌های ویژه: یکی از ویژگی‌های شناخته‌شده پریمیتر، استفاده از راکت‌های فرماندهی مجهز به فرستنده رادیویی است. این راکت‌ها می‌توانند پیام‌های لازم را به نیروهای موشکی منتقل کنند، حتی اگر برخی از شبکه‌های ارتباطی زمینی از کار افتاده باشند.

حفظ امکان پاسخ هسته‌ای: در صورت فراهم‌شدن شرایط لازم و صدور مجوزهای مربوط، فرمان شلیک می‌تواند به واحدهای موشکی برسد تا حمله تلافی‌جویانه انجام شود.

جزئیات کامل منطق تصمیم‌گیری و شرایط دقیق فعال‌شدن این سامانه محرمانه است. به همین دلیل، نمی‌توان با اطمینان گفت که پریمیتر در هر شرایطی بدون دخالت انسان تصمیم به شلیک می‌گیرد یا تمام زرادخانه هسته‌ای روسیه را به‌طور خودکار به کار می‌اندازد.

ارتباط سامانه دست مرده با نابودی متقابل تضمین‌شده

پریمیتر بخشی از منطق بازدارندگی هسته‌ای دوران جنگ سرد را منعکس می‌کند؛ راهبردی که با عنوان «نابودی متقابل تضمین‌شده» شناخته می‌شود. بر اساس این مفهوم، هر دو طرف باید بدانند که حتی پس از واردکردن ضربه نخست، طرف مقابل همچنان توان اجرای حمله‌ای ویرانگر را دارد.

در چنین وضعیتی، آغاز جنگ هسته‌ای به تصمیمی با پیامدهای فاجعه‌بار برای هر دو طرف تبدیل می‌شود. بنابراین، هدف اصلی این راهبرد جلوگیری از وقوع جنگ است، نه لزوماً استفاده از سلاح‌های هسته‌ای. نقش دست مرده نیز در همین چارچوب تعریف می‌شود. این سامانه قرار است احتمال موفقیت حمله غافلگیرکننده‌ای را کاهش دهد که هدف آن نابودی توان پاسخ‌گویی هسته‌ای روسیه است. به بیان دیگر، پریمیتر با حفظ امکان حمله دوم، به بازدارندگی هسته‌ای این کشور کمک می‌کند.

آیا سامانه دست مرده هنوز فعال است؟

گزارش‌های منتشرشده در روسیه از ادامه فعالیت و به‌روزرسانی پریمیتر حکایت دارند، اما اطلاعات عمومی و مستقلی که وضعیت عملیاتی کنونی آن و جزئیات عملکردش را به‌طور کامل روشن کند، در دسترس نیست.

در ایالات متحده نیز سامانه‌های مختلفی برای شناسایی انفجارهای هسته‌ای، پایش پرتاب موشک‌ها و حفظ ارتباط با نیروهای راهبردی توسعه یافته‌اند. با این حال، سازوکارهای تصمیم‌گیری هسته‌ای دو کشور یکسان نیستند و وجود سامانه‌های هشدار یا ارتباط اضطراری را نباید معادل داشتن ماشه‌ای کاملاً خودکار برای شلیک سلاح‌های هسته‌ای دانست. اهمیت پریمیتر بیش از هر چیز به مسئله کنترل تسلیحات هسته‌ای در شرایط بحرانی بازمی‌گردد. هرچه تنش میان قدرت‌های هسته‌ای بیشتر شود، نقش ارتباطات مطمئن، تصمیم‌گیری انسانی و جلوگیری از خطا در سامانه‌های هشدار اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در نهایت، دست مرده را باید ابزاری برای حفظ توان پاسخ هسته‌ای روسیه در بدترین سناریوهای نظامی دانست؛ سامانه‌ای که هدف اعلام‌شده آن تقویت بازدارندگی است، اما ماهیت محرمانه و ارتباطش با جنگ هسته‌ای باعث شده به یکی از بحث‌برانگیزترین فناوری‌های نظامی دوران جنگ سرد تبدیل شود.

منظور مهدی خراتیان از فعال شدن دکترین دست مرده چیست؟

پیام کوتاه مهدی خراتیان را می‌توان در چارچوب بحث‌های اخیر درباره آینده بازدارندگی ایران بررسی کرد. او با استفاده از اصطلاح دست مرده، توجه‌ها را به مفهومی جلب کرده که در ادبیات نظامی با تضمین پاسخ به حمله دشمن، حتی در شرایط از کار افتادن ساختار فرماندهی، ارتباط دارد. اگر این عبارت را در ارتباط با شرایط امنیتی ایران تفسیر کنیم، ممکن است اشاره‌ای به این ایده باشد که توان پاسخ‌گویی نظامی نباید به حضور فرماندهان مشخص یا سالم ماندن مراکز فرماندهی وابسته باشد. بر این اساس، حتی حمله به مقام‌های ارشد یا مراکز نظامی نیز نباید طرف مقابل را به این نتیجه برساند که امکان پاسخ متقابل از بین رفته است. چنین برداشتی با مفهوم کلی بازدارندگی ارتباط دارد، اما به‌خودی‌خود به معنای وجود سامانه‌ای مشابه پریمیتر روسیه در ایران نیست.