روباه‌های تهران از ترس سگ‌ها به شهر پناه آورده‌اند!
معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش: دسترسی به پسماند و غذادهی، روباه‌ها را به محیط‌های شهری جذب می‌کند
نگار شریفی در پیام ما نوشت: با وجود خلأ آماری درباره جمعیت سگ‌های آزاد و روباه‌های تهران، اظهارنظرهای بحث‌برانگیز درباره این دو گونه همچنان ادامه دارد. در حالی که حضور روباه‌ها در فضای شهری مشهودتر شده، به‌تازگی یک دامپزشک بدون ارائه شواهد و مستندات، ادعاهایی درباره افزایش جمعیت روباه‌ها به‌دلیل جمع‌آوری سگ‌ها مطرح کرده و ویژگی‌هایی متفاوت برای بیماری هاری در روباه‌ها قائل شده است. این ادعاها در شبکه‌های اجتماعی پربازدید شده، اما درباره صحت آن‌ها چندان صحبتی به میان نیامده است. «پیام ما» در این گزارش، با بررسی نظر مسئولان سازمان حفاظت محیط‌زیست و کارشناسان دامپزشکی حیات‌وحش، برخی از این ادعاها را راستی‌آزمایی می‌کند.
«چرا وسط شهر تهران روباه می‌بینید؟ برای اینکه شهرداری آمده شهرها را از سگ پاک کرده، سگ‌ها رفته‌اند حومه شهرها. در حومه شهرها، سگ‌ها خیلی راحت روباه‌ها را می‌گیرند و روباه‌ها از ترس سگ‌ها فرار کرده‌اند آمده‌اند به شهر. روباه حیوانی است که به‌شدت می‌تواند خودش را از انسان قایم کند. اما سگ نمی‌تواند. سگ حذف شده و روباه مانده. اگر فیلم‌های زمان قاجار را ببینید که وسط تهران چقدر سگ راه می‌رفته، الان به همان میزان روباه دارد راه می‌رود.»
این گفته‌های «پیام محبی»، دامپزشک و مؤسس دانشگاه علمی‌کاربردی بیمارستان دامپزشکی تهران، انتقاد متخصصان حوزه حیات‌وحش و دامپزشکی را به‌دنبال داشته است. او ۱۹ مهر در نشستی خبری، بدون ارائه هیچ‌گونه آمار و مطالعه‌ای، ادعا کرد تعداد روباه‌های تهران افزایش یافته و علت آن، انتقال سگ‌ها به حومه شهرهاست. از نظر محبی، روباه‌ها جای خالی سگ‌ها را پر کرده‌اند، اما سازمان حفاظت محیط‌زیست و یک دامپزشک حیات‌وحش نظری متفاوت با او دارند.
علت جذب روباه، غذارسانی و مدیریت نامناسب پسماند است
«معصومه صفایی»، معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان حفاظت محیط‌زیست، درباره علت حضور روباه‌ها و گمانه‌های افزایش تعداد آن‌ها در شهر تهران به «پیام ما» می‌گوید: «برای پاسخ به چرایی حضور روباه‌ها باید در ابتدا دنبال این باشیم که چرا این گونه به شهرها جذب شده است.»
او مدیریت نامناسب پسماند را علت اصلی این موضوع می‌داند، اما دلایل دیگری را هم برمی‌شمارد که این پدیده را تشدید می‌کنند: «یکی دیگر از علت‌های این پدیده، غذادهی مردم به سگ و گربه، مخصوصاً با غذای خشک است. این نوع غذا بوی زیادی دارد و برای همین به‌راحتی روباه را به‌سمت خود جذب می‌کند. همچنین با افزایش آگاهی عمومی و کاهش آسیب‌رسانی به حیوانات، روباه‌ها در محیط‌های شهری با تهدید کمتری مواجه‌اند. بنابراین، وقتی این حیوانات به آب و غذا دسترسی دارند و خطری نیز آن‌ها را تهدید نمی‌کند، به‌تدریج به حضور در محیط‌های شهری عادت می‌کنند.»
به گفته او، تا زمانی‌که عوامل اصلی جذب گونه‌ها به داخل شهرها از بین نرود، جمع‌آوری روباه‌ها بی‌فایده است و پسماندهای مختلف ممکن است گونه‌های دیگری را هم به شهر جذب کنند.
تهران همچنان مملو از سگ‌های ولگرد است
صفایی تهران را به‌هیچ‌وجه خالی از سگ‌های ولگرد نمی‌داند که روباه‌ها جایگزین آن‌ها شده باشند: «در همین پارک پردیسان، سگ‌های ولگرد زیادی وجود دارد. در پارک‌های شهر هم مردم به سگ‌ها غذا می‌دهند و تمام پارک‌ها و کوچه‌ها پر از سگ است و تعداد آن‌ها کاهش نداشته است. ما دو هفته پیش جلسه‌ای با سازمان شهرداری‌ها و وزارت بهداشت داشتیم تا برای مدیریت جمعیت سگ‌ها تصمیمی گرفته شود. آنجا پیشنهاد دادیم وقتی سگ‌های ولگرد جمع‌آوری و واکسیناسیون می‌شوند، عقیم هم شوند تا کم‌کم بتوانیم جمعیت آن‌ها را کنترل کنیم.»
غذارسانی به موش‌ها، کلاغ‌ها و روباه‌ها
«ایمان معماریان»، دامپزشک متخصص حیات‌وحش با سابقه فعالیت در پروژه‌های حفاظت از گوشت‌خواران بزرگ، مانند صفایی این گزاره را که نبود سگ‌ها باعث جذب روباه‌ها به شهر شده است، رد می‌کند و توضیح می‌دهد: «روباه مانند کلاغ، زاغی و موش، حیوانی فرصت‌طلب است. وقتی مدیریت پسماند به‌درستی انجام نمی‌شود و دسترسی به منابع غذایی انسانی، چه از طریق پسماند و چه از طریق غذادهی دستی، وجود دارد، این حیوانات فرصت‌طلب، از حشره گرفته تا پستانداران، از این منابع غذایی در دسترس استفاده می‌کنند. در واقع، افراد فکر می‌کنند که به سگ‌ها و گربه‌ها غذا می‌دهند، اما در اصل به موش‌ها، کلاغ‌ها و روباه‌ها هم غذارسانی می‌شود. پس علت افزایش تعداد روباه‌ها نبود سگ‌ها نیست.»
به گفته معماریان، تاکنون هیچ آمار دقیقی از تعداد سگ‌های ولگرد ارائه نشده و برنامه مدونی برای کنترل جمعیت سگ‌ها وجود ندارد. او می‌گوید، برخلاف ادعاهای مطرح‌شده، تعداد آن‌ها روزبه‌روز بیشتر می‌شود.
این حرف‌ها غیرعلمی است
محبی در بخش دیگری از آن نشست، ادعاهایی درباره تفاوت هاری در سگ و روباه مطرح کرده است: «حالا روباه چه خطری دارد؟ روباه مخزن هاری است. یک سگ از زمانی که بتواند بیماری هاری را انتقال دهد تا زمانی که می‌میرد، ده روز بیشتر طول نمی‌کشد. ولی یک روباه می‌تواند سال‌ها مخزن هاری باشد و بیماری را با خودش این‌ور و آن‌ور ببرد و حیوان‌های دیگر را هار کند، بدون اینکه خودش بمیرد.»
معماریان در پاسخ به این ادعاها به «پیام ما» می‌گوید: «این حرف از نظر علمی کاملاً غلط است. هر پستانداری که به بیماری هاری مبتلا شود، بعد از شروع علائم بیش از ۱۰ روز زنده نمی‌ماند. البته علائم بیماری هاری می‌تواند متفاوت باشد.»
این متخصص پزشکی حیات‌وحش درباره تفاوت بروز علائم هاری در پستانداران توضیح می‌دهد: «علائم بیماری هاری به دو شکل بروز می‌کند؛ خاموش یا پرخاشگرانه. در هاری پرخاشگرانه، حیوانات خشن‌تر می‌شوند و در این حالت همه‌چیز را گاز می‌گیرند و می‌خورند. در این نوع هاری حتی ممکن است سنگ، چوب یا هر چیز دیگری در معده حیوان مبتلا پیدا شود. اما اگر علائم به شکل خاموش بروز یابد، حیوان در گوشه‌ای می‌ماند و پس از ده روز می‌میرد. به‌هرحال این بیماری علائم عصبی مختص به خود را دارد و از طریق بزاق منتقل می‌شود.»
معماریان تأکید می‌کند که این ادعا که روباه می‌تواند بدون بروز علائم، برای مدتی طولانی ناقل هاری باقی بماند، درحالی‌که سگ پس از ده روز می‌میرد، نادرست است.
در ایران، هند و ترکیه سگ‌ها مخزن هاری‌اند
او درباره اینکه آیا واقعاً در ایران روباه‌ها مخزن بیماری هاری هستند، توضیح می‌دهد: «در کشورهای مختلف، این جریان متفاوت است. در کشورهایی مانند ایران، هند و ترکیه که جمعیت سگ‌های آزاد زیاد است، این حیوانات منبع و مخزن هاری هستند. در مطالعه‌ای که سال ۲۰۲۱ انجام شد، ایران با جمعیت نود میلیون نفری، بعد از هند و چین با جمعیت بالای یک میلیارد، سومین کشور دنیا از نظر تلفات انسانی متعاقب گزیدگی توسط سگ‌ها و ابتلا به بیماری هاری بود.»
این دامپزشک حیات‌وحش به این نکته هم اشاره می‌کند که در اروپا زمانی روباه یکی از مهم‌ترین عوامل انتقال هاری بوده است، اما نمی‌توان این موضوع را به همه کشورها تعمیم داد: «کشور ما سگ‌های آزاد فراوانی دارد و بیشترین انتقال هاری از سگ‌هاست، نه از گونه‌های دیگر حیات‌وحش. البته جمعیت روباه‌ها و شغال‌ها ممکن است افزایش یافته باشد، اما هیچ آمار و تحقیق درستی نه درباره سگ‌های آزاد و نه درباره روباه‌ها وجود ندارد. این اتفاق منحصر به تهران نیست و بیشتر شهرهای کشور را در بر می‌گیرد.»
به‌اعتقاد او، اگر بخواهیم مانند کشورهای پیشرفته ابتلای انسانی به هاری را کاهش دهیم، باید به‌دنبال مدیریت جمعیت سگ‌های آزاد باشیم که پایه آن مدیریت پسماند است؛ چون با وجود دسترسی حیوانات به منابع غذایی انسانی، مدیریت جمعیت آن‌ها امکان‌پذیر نیست.
کشور ما تنها کشوری نیست که با مشکل سگ‌های ولگرد درگیر بوده است. سازمان بهداشت جهانی هم برای مدیریت سگ‌ها پیشنهادهایی داشته است. براساس فصل ۷.۷ «آیین‌نامه بهداشت حیوانات خشکی‌زی» سازمان جهانی بهداشت حیوانات (WOAH)، با عنوان «مدیریت جمعیت سگ‌ها» و نسخه به‌روزرسانی‌شده در سال ۲۰۲۴، کنترل سگ‌های آزادگرد به مجموعه‌ای از اقدامات نیاز دارد: ثبت و شناسایی سگ‌ها، عقیم‌سازی و واکسیناسیون، جلوگیری از رهاسازی حیوانات، واگذاری سگ‌های بی‌صاحب، مدیریت پسماند، محدودکردن دسترسی آن‌ها به منابع غذایی و آموزش عمومی. این سازمان تأکید می‌کند که برنامه‌ها باید متناسب با شرایط هر منطقه و با همکاری نهادهای مسئول و جامعه محلی اجرا و ارزیابی شوند. همچنین کشتار گسترده سگ‌ها روش مؤثری برای کنترل جمعیت یا مهار هاری نیست.
برای کنترل جمعیت روباه‌ها، به‌خصوص در اروپا، مطالعاتی انجام شده است. پژوهش «رفاه حیوانات در محیط‌های شهری بلژیک؛ راهبردهای ترویج و اجرای سیاست‌ها» که سال ۲۰۲۴ در نشریه «فصلنامه مطالعات شهری» منتشر شد، نشان داد غذا دادن به روباه‌ها و دسترسی آن‌ها به زباله‌های رهاشده بر رفتار طبیعی این حیوان اثر می‌گذارد. برای تغییر این وضعیت، شهرداری کیسه‌های زباله مقاومی را برای جلوگیری از پاره‌شدن و پراکنده‌شدن پسماند در خیابان‌ها و همچنین مخازن مقاوم زباله را با قیمت تمام‌شده در اختیار شهروندان قرار می‌داد. در کنار این اقدامات، آگاه‌سازی شهروندان درباره نیازهای حیات‌وحش بومی و همکاری با سازمان‌های غیردولتی فعال در حوزه حیات‌وحش نیز از راهکارهای مطرح‌شده بود.
ارسال نظر