درباره اعتراضات دانشجویی طی ۴۸ ساعت اخیر

برترین‌ها: تحولات یکی دو روز گذشته در برخی دانشگاه‌های شاخص ایران، از جمله دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه علم و صنعت ایران، دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی، بار دیگر نقش دانشگاه را به عنوان یکی از کانون‌های تحولات اجتماعی و سیاسی برجسته کرده است. این رخدادها از منظر گفتمانی واجد ویژگی‌هایی هستند که برخی تحلیلگران آن را قابل ملاحظه توصیف می‌کنند.

آنچه این دوره از اعتراضات دانشگاهی را متمایز می‌کند، تغییر محسوس در جنس شعارها و ادبیات سیاسی بخشی از دانشجویان است. به گفته ناظران، شماری از شعارهای شنیده‌شده بیش از آنکه در سنت گفتمان چپ دانشجویی که در دهه‌های گذشته بر عدالت اجتماعی، برابری و نقد سرمایه‌داری تمرکز داشت ریشه داشته باشد، به ادبیات جریان راست در معنای جهانی آن نزدیک‌تر است. طرح صریح چنین مضامینی از تریبون دانشگاه، به باور برخی فعالان و پژوهشگران، در تاریخ معاصر دانشگاه‌های ایران کم‌سابقه یا حتی بی‌سابقه ارزیابی می‌شود.

این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که اعتراضات دی‌ماه در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی به اوج خود رسید و طیفی از معترضان در خیابان‌ها مطالبات خود را بیان کردند. اکنون به نظر می‌رسد دانشگاه در حال بازنمایی گونه‌ای هم‌زبانی در شیوه بیان اعتراض است. این هم‌گرایی زبانی و نمادین، پرسش‌های تازه‌ای درباره آینده کنش جمعی در ایران ایجاد کرده است.

واکنش رسانه‌های رسمی نیز قابل توجه بوده است. برای نمونه، روزنامه همشهری در یکی از تیترهای خود از تعبیر «چاقوکشی» استفاده کرد؛ رویکردی که از نگاه منتقدان، بیش از آنکه تحلیلی و جریان‌شناسانه باشد، رنگ و بوی واکنشی داشت. روزنامه فرهیختگان نیز که تمرکز ویژه‌ای بر اخبار دانشگاهی دارد، در گزارش‌های متعدد خود عمدتاً در همان چارچوب خبری و توصیفی حرکت کرده و کمتر به واکاوی عمیق تحولات گفتمانی پرداخته است.

در مقابل، فضای شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه اینستاگرام و توییتر، صحنه تلاش گسترده‌تری برای تحلیل و جریان‌شناسی این رخدادها بوده است. تحلیلگران مستقل کوشیده‌اند با رصد شعارها و ترکیب جمعیتی معترضان، تصویری کلان‌تر از تحولات ارائه دهند. برخی از آنان از «نوزایی فکری» یا ورود دانشگاه به مرحله‌ای تازه از حیات سیاسی خود سخن می‌گویند؛ مرحله‌ای که در آن مرزبندی‌های سنتی چپ و راست دستخوش بازتعریف شده است.

با این حال، همچنان پرسش اصلی بی‌پاسخ مانده است: آیا وقایع  دانشگاه به شکل‌گیری یک گفتمان پایدار و سازمان‌یافته خواهد انجامید؟ آنچه مسلم است، دانشگاه بار دیگر در مرکز تحولات ایستاده و نشانه‌هایی از یک تغییر معنادار در فضای فکری کشور بروز یافته است.