فخر گرافیست‌ها؛ عباس آقا، پرویز، آقا نور و دیگران

روزنامه همشهری : طراحی گرافیک در ایران - به معنای امروزی‌اش- تاریخی فراتر از دو قرن دارد؛ از ورود صنعت چاپ تا انتشار نخستین روزنامه، سرلوح‌ها و کتب چاپ سنگی، اعلان‌های سیاسی روزگار مشروطه، اعلان‌های تئاتر و دیوارکوب‌های سینمایی. مدرنیزه کردن ایران از همان سال‌های کشاکش تعویض دو سلسله آغاز شد و رفته‌رفته با بیشتر شدن قدرت رضاشاه و مستحکم شدن حکومت پهلوی، جدی‌تر شد. بعد از تحول‌های سیاسی، جامعه ایران از دو منظر فرهنگی و اجتماعی نیز در حال دگرگون شدن بود.

نوگرایی به‌نوعی عبور از سنت‌های گذشته و آشنا برای مردم و گرایش به رفتار‌های متفاوت و جدید بود. نخستین نشانه‌های نوجویی‌های فرهنگی و هنری را نیز می‌توان در همان نخستین سال‌های حکومت پهلوی بررسی کرد. ورود و شروع به‌کار طراحان مهاجر ارامنه و روس در تهران، نقش طراحی گرافیک را جدی‌تر کرد. با این همه، اما طراحی گرافیک ایران در فاصله دو جنگ جهانی، مسیری بسیار آهسته را طی کرد. تغییر سلسله، جنگ جهانی، اشغال ایران توسط متفقین و شرایط خاص کشور، اجازه پیشرفت و تحول به چنین حوزه‌ای را نمی‌داد.

پس از اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰، سال‌های بلاتکلیفی و آشوب آغاز شد. شرایط اقتصادی ایران رونق قابل توجهی نداشت. مسائل مرتبط با تولید و اقتصاد، از جمله تبلیغات و طراحی گرافیک نیز جایگاه مشخصی نداشتند. این سال‌های پرهیجان و شرایط دگرگون شده ایران تا سال‌های پس از جنگ دوم جهانی ادامه داشت. نیمه دوم این دهه، سال‌های واردات و رواج کالا‌های خارجی در ایران بود. رفته‌رفته با آرام‌تر شدن فضای کشور، شرایط برای نمایان شدن جنبه‌های مختلف طراحی گرافیک بازتر شد.

در کنار اینها، افزایش تعداد نشریه‌ها، شروع دوباره فیلم‌سازی، آغاز فعالیت موسسه‌های انتشاراتی، ورود سیستم حروف‌چینی ماشینی، استفاده از سیستم‌های مونوتایپ و لاینوتایپ، تصویرگری کتاب‌های کودک و بیشتر و جدی‌تر شدن فعالیتِ طراحان مهاجر را نیز اضافه کنید. سال‌های نزدیک به دهه ۱۳۳۰ دوره‌ای خاص برای آزادی‌های سیاسی و فکری بود و به‌موجب آن فعالیت‌هایی مانند طراحی گرافیک نیز دستخوش تحول شد.

این دوره زمانی، یک نوع بی‌ثباتی مابین حرکت از یک ثبات اولیه به یک ثبات ثانویه بود. بعد از کودتای ۱۳۳۲ سیاست‌های اقتصادی ایران در جریان ارتباط با کشور‌های اروپایی و آمریکا تغییر کرد. صادرات نفت، واردات کالا و شروع فعالیت‌های شرکت‌های خارجی در ایران و از طرف دیگر آزادی‌های فکری و اجتماعی، ساختار زندگی مردم را دگرگون کرد. از سوی دیگر تاسیس سازمان چاپ افست در سال ۱۳۳۵، برای فعالان حوزه نشر و گرافیک نویدبخش روزگاری خوش بود. این زمینه‌سازی‌ها، تاسیس‌ها و شروع کردن‌ها، در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ حاصل داد و بیش از پیش خود را نمایان کرد.

سال‌های دهه ۱۳۳۰ دورانی بود که تمام مظاهر تجسمی و تصویری در پی تجربه‌اندوزی در زمینه‌های مختلف بودند. دهه ۱۳۴۰ از نظر تحول‌های سیاسی، اجتماعی و نوسازی فرهنگی، در تاریخ ایران از اهمیت بسیاری برخوردار است. از شاخص‌ترین این تحول‌ها می‌توان به توسعه شهرنشینی و افزایش تولید داخلی اشاره کرد. به‌وجود آمدن ابزار و امکان‌های جدید برای تبلیغات، موجب نیازِ بیشتر به طراحی گرافیک شد. گرافیک در این دهه تکامل بیشتری پیدا کرد و رفته‌رفته به رشته مستقلی تبدیل شد. دگرگونی‌های این حوزه در این دهه بسیارند، اما در اینجا باید به تاسیس هنرکده هنر‌های تزئینی (دانشگاه هنر) و بعدتر ایجاد رشته گرافیک در دانشکده هنر‌های زیبا (دانشگاه تهران) اشاره کرد.

یکی از دیگر دلایل مهم، بازگشت طراحان تحصیل‌کرده در اروپا به ایران بود. با تاسیس رشته گرافیک و آشنایی دانشجویان با اصول و مبانی این هنر جدید، طراحی آثار نمودی دیگر پیدا کرد. کم‌کم نقاشان جای خود را به طراحان آموزش دیده دادند و طراحی گرافیک به استقلال رسید. در آغاز دهه ۱۳۴۰، رشد چشم‌گیر کیفیت در طراحی گرافیک ایران دیده می‌شود. کامران افشارمهاجر در کتاب «تاریخ طراحی گرافیک ایران» می‌نویسد: «اوضاع اجتماعی و اقتصادی از آغاز دهه ۱۳۴۰ با بالارفتن قیمت نفت و در نتیجه رشد ناگهانی درآمد سرانه در ایران، توسعه‌ای پیوسته و ادامه‌دار در وضعیت اقتصادی ایران رخ داد و همین تغییر اوضاع اقتصادی، عامل اصلی تغییر ساختار‌های اجتماعی هم شد.

در مورد جنبه‌های فرهنگی هم می‌توان گفت، با اینکه تنوع فرهنگی حاصل از این پیشرفت‌ها از مشخصه‌های بارز فرهنگ در این سال‌ها بوده است، ولی نهال نوپای فرهنگ مدرن با گفتمان سطحی و نابخردانه ضدغربی در تضاد بود. کارگزاران فرهنگی خواستار نوعی هنر رسمی بودند که هم به اصطلاح مدرن باشد و هم دارای شناسنامه ایرانی؛ اما برایشان مطرح نبود که هنر مورد نظر چگونه مدرن باشد و در عین حال چگونه ایرانی هم باشد.» روند پیشرفت و تکوین جنبه‌های مختلف طراحی گرافیک نوین ایران ادامه یافت و در این بین تهران حکم یک پایگاه و مرکز اصلی را داشت. در این پرونده طراحی گرافیک ایران را در دهه ۱۳۴۰، به طور اجمالی و مصور مرور کرده‌ایم.

آموزش آکادمیک گرافیک

آموزش هنر در ایران تا پیش از تاسیس مراکز رسمی، بر اساس اصل استاد ـ شاگردی و رویکرد‌های سنتی بنا شده بود. تا پیش از دانشگاه تهران آموزش هنر در مدارسی، چون «دارالفنون»، «مجمع‌الصنایع ناصری» و «صنایع مستظرفه» انجام می‌شد. در مهرماه ۱۳۱۹ و براساسِ تصویب کمیسیون دانشگاه تهران تاسیس یک دانشکده هنری تایید شد. این دانشکده با تاثیرپذیری از مدرسه هنر‌های زیبای پاریس، با نام «هنرکده» راه‌اندازی شد و در سال ۱۳۲۸ به «دانشکده هنر‌های زیبا» تغییر نام داد.

نقاشی، معماری و مجسمه‌سازی، در زیر گروه آموزشی «هنر‌های تجسمی»، نخستین رشته‌های این دانشکده بود. اولین دوره (۱۳۲۴-۱۳۲۰) سه دانش‌آموخته در رشته نقاشی معرفی کرد: جلیل ضیاءپور، حسین کاظمی و جواد حمیدی. در دوره‌های بعدی افرادی، چون پرویز کلانتری، صادق بریرانی و... از این دانشکده فارغ‌التحصیل شدند. تدوین و تنظیم برنامه دروس معماری توسط «رولان مارسل دوبرول» و دروس نقاشی و مجسمه‌سازی توسط «ابوالحسن صدیقی»، براساس برنامه‌های درسی مدرسه هنر‌های زیبای پاریس انجام شد.

تا پیش از ایجاد رشته گرافیک در دانشگاه تهران دروس تخصصی آن در این سه رشته تدریس می‌شد. در دهه ۱۳۴۰ افرادی، چون مرتضی ممیز، قباد شیوا، عباس کیارستمی، آیدین آغداشلو، محمد احصایی، فرشید مثقالی، علی‌اکبر صادقی، نیکزاد نجومی، خسرو بیات و... در رشته نقاشی، از این دانشکده فارغ‌التحصیل شدند. اما آموزش رسمی طراحی گرافیک در ایران، یک دهه پیش از دانشگاه تهران آغاز شد. هوشنگ کاظمی سال ۱۳۳۵ از دانشکده هنر‌های تزئینی پاریس (آرت‌دکو) در مقطع فوق لیسانس رشته طراحی گرافیک فارغ‌التحصیل شد. او در سال ۱۳۳۸ به ایران بازگشت و با موافقت «مهرداد پهلبد» وزیر فرهنگ وقت - هنرکده تزئینی (دانشگاه هنر) را دایر و ساختار‌های آموزشی آرت‌دکو را در این دانشکده پایه‌ریزی کرد. این هنرکده در مهرماه ۱۳۳۹ تاسیس شد.

یکی از اهداف تاسیس این مرکز راه‌اندازی رشته طراحی گرافیک بود، این رشته در آغاز با نام «هنر‌های چاپی و نگارشی» در کنار رشته‌های نقاشی تزئینی، مجسمه‌سازی و طراحی پارچه تدریس می‌شد. استادان این دانشکده را گروهی از فرانسوی‌ها و ایرانی‌ها تشکیل می‌دادند. از این افراد می‌توان به ایوان ژیرار، آلن بایاش، مادام ژوبر، حسین کاظمی، محسن وزیری‌مقدم، لیلیت تِریان، سرژ آواکیان و... اشاره کرد. هنرجویان در کنکور ورودی، انتخاب رشته نداشتند و سه سال تمام دوره عمومی را در گروه‌های حدود پانزده نفری می‌گذراندند. پایان هر هفته، جلسه قضاوت هر کارگاه بود که دو یا سه استاد، با مشورت یکدیگر به کار‌ها نمره می‌دادند.

در انتهای سال سوم، در صورتی که دانشجو واحدهایش را با موفقیت گذرانده بود، می‌توانست انتخاب رشته کند و فقط یک سال دوره تخصصی را بگذراند. هنرجو در سه سال اول با اصول و مبانی هنری به خوبی آشنا می‌شد و در سال چهارم با تخصص هنری ویژه‌ای ادامه می‌داد. اولین گروه از شاگردان این هنرکده در رشته نقاشی افرادی، چون حسین زنده‌رودی، منصور قندریز، فرامرز پیل‌آرام، بهزاد گلپایگانی، صادق تبریزی، مسعود عربشاهی، ناصر اویسی و... بودند؛ گروهی که هسته اصلی جنبش سقاخانه را تشکیل می‌دادند. محمد پولادی نخستین دانش‌آموخته رشته گرافیک از این دانشکده بود که در سال ۱۳۴۴ فارغ‌التحصیل شد. نام رشته «هنر‌های چاپی و نگارشی» در سال ۱۳۶۲ به «ارتباط تصویری» تغییر کرد.

روند ایجاد رشته گرافیک در دانشگاه تهران، از سال ۱۳۴۸ آغاز شد و تثبیت جایگاه آن چند سالی به‌طول انجامید. مرتضی ممیز تحصیلاتش را در (آرت‌دکو) فرانسه ادامه داده بود و پس از بازگشت به ایران، در اندیشه پیاده کردن الگوی آموزشی آرت‌دکو پاریس در ایران بود. سرانجام با کوشش‌های او و همراهی معلمین دیگر، با تاسیس رشته گرافیک همزمان با رشته طراحی صنعتی موافقت شد.

فرشید مثقالی

تصویرگر، نقاش، طراح گرافیک و مجسمه‌ساز دوره معاصر است. او در اصفهان به دنیا آمد و پس از پایان دوره دبیرستان وارد دانشکده هنر‌های زیبای دانشگاه تهران شد و به تحصیل در رشته نقاشی پرداخت. فعالیت‌های حرفه‌ای او با کار تصویرسازی برای مجله‌های مختلف آغاز شد و اولین تجربه حرفه‌ای برای او، همکاری با نشریه نگین در سال‌های ۱۳۴۳ و ۱۳۴۴ بود. او مدتی هم در دفتر روابط عمومی سازمان برنامه و سپس در «کیهان بچه‌ها» به کار تصویرسازی پرداخت.

کتاب‌های «کره اسب سیاه» و «خروس زری، پیرهن پری»، از نخستین تجارب تصویرسازی اوست. وی در سال ۱۳۴۶ به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان پیوست و تصویرگری چندین کتاب کودک، که «عمو نوروز» نخستین آن‌ها به‌شمار می‌رود، حاصل این دوره‌اند. دوره‌ای که تصویرگری کتاب معروف «ماهی سیاه کوچولو» هم در آن جای می‌گیرد و جایزه اول بی‌ینال بولونیای ایتالیا را در سال ۱۳۴۸ نصیب او کرد.

مثقالی به همراه «آراپیک باغداساریان» بخش فیلم‌هاى کارتونى کانون را بنیان نهاد. فیلم‌هاى «آقاى هیولا» و «سوءتفاهم» از جمله ساخته‌هایش در این دوره بود. طراحی پوستر و جلد‌های موسیقی او در کانون، از مهم‌ترین آثار تاریخ طراحی گرافیک در ایران به‌شمار می‌رود. از دیگر تجارب او تأسیس آتلیه گرافیک «چهل‌و‌دو» با همکارى مرتضى ممیز و على‌اصغر معصومى بود که البته مدت زیادی دوام نداشت. طراحی پوستر برای سینمای موج نو از دیگر آثار فرشید مثقالی است. از این پوستر‌ها می‌توان به فیلم‌های «شازده احتجاب» ساخته بهمن فرمان‌آرا و «پستچی» و «گاو» به کارگردانی داریوش مهرجویی اشاره کرد. او سال ۱۳۶۵ مهاجرت کرد و ساکن کالیفرنیا شد و «دسک‌تاپ استودیو» را راه‌اندازی کرد؛ اما چند سال بعد به ایران بازگشت. فرشید مثقالی اکنون ساکن تهران است.