معماری شگفت انگیز خانه قجری

مجله منزل - سارا مشفق نیا: صبح نه چندان زود يكي از روزهاي تابستان، بعد از گذر از هياهوي متروي هميشه شلوغ ايستگاه امام خميني به سمت خيابان ناصرخسرو، در ميان همهمه دستفروشان دارو به كوچه امام جمعه مي‌رسيم؛ كوچه‌اي كه نامش را از خانه‌اي با همين نام به ارث برده است. در پلاك 37 اين كوچه خانه‌اي قجري جاي گرفته كه گويا زماني خانه امام جمعه تهران بوده است. البته روايت‌هاي بي‌شماري درباره صاحبان اين خانه و البته وجه‌تسميه آن وجود دارد.

بر سر اين موضوع كه اولين صاحب اين خانه ميرزا آقاخان نوري، صدراعظم ناصرالدين شاه بوده همه متفق‌القول هستند اما درباره اينكه اين خانه چطور به خانه امام جمعه معروف شد، روايات مختلف است. برخي مي‌گويند سيدزين‌العابدين پسر سيدابوالقاسم ملقب به ظهيرالاسلام امام جمعه تهران در دوره ناصري اين خانه را خريده و در آن ساكن شده است. از آنجا كه منصب امامت جمعه مانند ديگر مناصب دوران متاخر قاجار در خانواده ايشان موروثي بود، بعد از فوت پدر زماني‌كه زين‌العابدين به 21 سالگي رسيد به فرمان ناصرالدين شاه، امام جمعه تهران شد و بعد از فوت همسر اولش بزرگ‌ترين دختر ناصرالدين‌شاه را به همسري گرفت و اينگونه بود كه امام جمعه تهران داماد شاه شد‌!

زيباترين بخش طبقه اول حوضخانه است؛ با كاشي‌هاي آبي در كف و حوض آبي كه تابستان‌ها بي‌شك در خنكاي لذت‌بخش آن روزگار سپري مي‌شده است.

فضاي طبقه بالا شامل تالار زمستان‌نشين و دو گوشواره (اتاق‌هاي خصوصي) در طرفين با تزیينات مقرنس، آينه‌كاري، گچبري و نقاشي‌هايي به سبك اروپايي در سقف و ديوارهاست. به‌طور كلي ويژگي شاخص در تزیينات اين بنا تلفيق هماهنگ و متناسب معماري سنتي در كنار عناصر تازه‌وارد فرنگي است. زمستان‌نشين فضايي بود كه در بخش شمالي حياط خانه ساخته مي‌شد تا از آفتاب زمستان كه با زاويه‌اي مايل به درون اتاق‌ها مي‌تابد، نهايت استفاده را ببرند. معمولا در اين فضا براي ورود بيشتر نور خورشيد اغلب پنجره‌ها را از ارسي‌هاي بزرگ مي‌ساختند تا همزمان با تغيير جهت آفتاب با برخورد نور به شيشه‌هاي ارسي، فرش رنگيني در كف زمين ايجاد شود.


اما از آنجا كه تالارها اكثرا نمي‌توانند به تنهايي ايجاد شوند، در دو طرف آنها دو اتاق گوشواره ايجاد مي‌كردند، تا اگر تعداد مهمان‌ها در تالار زياد شد براي پذيرايي بهتر، تيغه‌ها يا سردري‌ها را باز كنند تا فضا به سالني بزرگ تبديل شود. در خانه‌هاي امروزي، اتاق پذيرايي با تالارها مقايسه مي‌شود كه در قديم با تزیينات گچبري و نقاشي همراه بوده اما امروزه در پذيرايي از انواع گل‌هاي مصنوعي استفاده مي‌شود. كمبود زيبايي ارسي را در اتاق‌هاي پذيرايي امروز، با تابلوهاي نقاشي پر مي‌كنند و شومينه با سفال‌هاي نسوز و گازكشي شده به عنوان دكور جاي شومينه‌هاي دست‌ساز با تزیينات زيبا را گرفته كه نقش مهمي در گرمايش خانه‌هاي سنتي داشته است.


شايد برجسته‌ترين و باارزش‌ترين عنصر تزیيني به كار رفته در اين بنا ارسي ۹ لنگه با ظريف‌ترين گره‌هاي چوبي در كنار شيشه‌هاي رنگي است كه تالار را از ايوان جدا مي‌كند.


هنر سنگ‌كاري يكي از مهم‌ترين بخش‌ها در ايستايي و استحكام خانه‌ها بود. در قسمتي از حياط، استادكاران با استفاده از هنر سنگ‌تراشي، سنگ نصب مي‌كردند و براي اينكه جلوه زيبايي نيز داشته باشد، نقوش بسيار زيبايي را روی آن ايجاد مي‌كردند. در اين خانه به خوبي ردپاي هنر ايران باستان چه در سنگ برجسته‌هاي حياط به صورت برگ پنجه‌اي و چه در گچبري‌هاي خانه به صورت زنجيره‌وار مطابق با الگوي باستاني تركيبي از طرح‌هاي گياهي و هندسي ديده مي‌شود.


در حياط‌سازي خانه‌هاي سنتي حوض و باغچه از معتبرترين عناصر حياط‌سازي به شمار مي‌رفت.


میرزاآقا خان مالک اولیه این خانه بوده است. بعضی از روایت ها می گوید ظهیر الاسلام معروف به امام جمعه بعدها خانه را از او خرید.