تغییر چهره در دنیای سینما

ماهنامه دانشمند - سمیرا مصطفی نژاد: به نظر می رسد سینما بهترین و کم هزینه ترین بستر برای به تصویر کشیدن نتیجه یک ایده علمی (البته صرفا ایده) باشد. ایده ای که چه بسا جنون آمیز بودن آن مانع از اجرایی شدنش در جهان حقیقی می شود. شاید در واقعیت نتوان پادماده را در مخزن کوچک شیشه ای دست به دست کرد (فیلم شیاطین و فرشتگان). شاید نتوان از میان کرمچاله ها از کهکشانی به کهکشان دیگر سفر کرد (فیلم میان ستاره ای). شاید نشود که با راندن یک ماشین با ظاهری خنده دار، میان گذشته و آینده آواره شد (فیلم بازگشت به آینده) و شاید تا همین چند سال پیش نمی شد برای انسان صورتی جدید و متفاوت خلق کرد. اما تمامی اینها و حتی فراتر از آن، در سینما ممکن می شود. سینما را هرگز نمی توان از رویا و تخیلات بشر جدا دانست.

داستان های عملی- تخیلی جزئی لاینفک و محبوب از صنعت سینمای جهان بوده و هست. اگرچه بخشی از آنچه در روزگاران نه چندان دور در حد خیال و رویا بود، امروز به واقعیتی غیرقابل انکار تبدیل شده است، درست مانند ایده های رمان های خواندنی ژول ورن که در دوران خود بیش از یک داستان خیالی نبودند، اما چند سال پس از آن براساس همان ایده ها دستاوردهای فناورانه و علمی زیادی به واقعیت تبدیل شدند.

از زاویه ای دیگر که نگاه کنیم، سینما نیز همواره در تعقیب جدیدترین یافته ها در زمینه های متفاوت عملی بوده است. از دانش فیزیک و نجوم شیمی گرفته تا ویروس شناسی و پزشکی و جراحی. فیلم های سینمایی علمی یا تخیلی به پیشگویی رویدادی در جهان دانش باشند، چه اقتباسی از رویدادی که به وقوع پیوسته، کشف یا ابداع شده. در طول تاریخ، تعاملی دوجانبه و همیشگی با جهان دانش داشته اند. از کلیدی ترین موضوعات علمی که در سینمای جهان بسیار به آن پرداخته شده، پزشکی است.

به ویژه جراحی پلاستیک که دانشی جذاب و مرموز برای کارگردانان سینما به شمار می رود. تخصصی که تا همین چند دهه پیش بسیار دست و پا بسته و محدود بود، اما در سال های اخیر تحولات زیادی در آن به وقوع پیوست. با انجام موفقیت آمیز اولین جراحی پیوند صورت در سال 2005 ایده اصلی تمامی فیلم هایی که تا پیش از آن، از سال های 1320/ 1941 تا 1376/ 1997 با موضوع جراحی پیوند صورت و تغییر چهره ساخته شده بودند، از داستانی غیرممکن به واقعیتی عملی تبدیل شدند.

فیلم هایی که در ژانر علمی- تخیلی قرار ندارند و بلکه در دسته آثار ترسناک یا اکشن تر قرار می گیرند، اما اگر بدانید که در سال های ساخت این آثار سینمایی هنوز جراحی پلاستیک در سطح تغییر کامل چهره و پیوند صورت امکان پذیر نبوده، شاید بتوان آنها را هم به نوعی در دسته آثار علمی- تخیلی گنجاند.

آثار سینمایی با موضوع جراحی صورت

چهره یک زن


جراحی پلاستیک و تغییر و چهره را اولین بار، جورج کیوکر در سال ۱۳۲۰/۱۹۴۱در قالب درامی با نام «چهره یک زن» با بازی جوآن کرافورد و ملوین داگلاس به تصویر کشید. این فیلم درباره زنی به نام آنا هولم است، باج گیری با صورتی از شکل افتاده که تنفر هر فردی که با او مواجه می شود را به دنبال دارد اما یک جراح پلاستیک، صورت او را ترمیم می کند و آنا را در مرز میان آغاز زندگی جدید یا بازگشت به دوران تاریک زندگی گذشته اش قرار می دهد.


گذرگاه تاریک


در سال ۱۳۲۶/ ۱۹۴۷ دلما دیوز فیلم «گذرگاه تاریک» را براساس رمانی به همین نام اثر دیوید گودیز با بازی همفری بوگارت و لارن باکال ساخت. این فیلم به خاطر استفاده از تکنیک فیلم برداری ویژه ای که به واسطه آن چهره وینسنت پری، با بازی همفری بوگارت تا پیش از آنکه جراحی تغییر چهره روی صورت او انجام شود، نمایش داده نمی شود، بسیار مشهور است. در این فیلم پری، پس از فرار از زندان برای گریز از چنگان قانون و پاک کردن نام خود از اتهام قتل زیر تیغ جراحی رفته و تغییر چهره می دهد.


چشم ها بدون صورت


«چشم ها بدون صورت»، اقتباسی از رمان ژان رودون در سال ۱۳۳۹/ ۱۹۶۰ ساخته شده و محصول مشترک فرانسه و ایتالیا به کارگردانی جورج فرانژو است. در این فیلم ژانر وحشت، پزشکی به نام ژنسییر در تلاشی جنون آمیز قصد دارد تا چهره دخترش کریستین را که طی حادثه ای از بین رفته است بازسازی کند. از این رو، دختران جوان هم شکل کریستین را ربوده و پوست صورت آنها را به صورت دخترش پیوند می زند. در این فیلم اشاره ای سطحی به پس زده شدن عضو پیونده زده شده، توسط بدن گیرنده شده است.


چهره دیگری


هیروشی تشیکارا، کارگردان ژاپنی در سال ۱۳۴۵/ ۱۹۶۶ فیلمی به نام «چهره دیگری» را با اقتباس از رمانی به همین نام نوشته کوبو آبه ساخت. داستان درباره مهندسی به نام اوکیاما است که در سانحه ای کاری چهره اش در آتش می سوزد. اوکیاما با روانپزشکی به نام دکتر هیرا ملاقات می کند که می تواند ماسکی بسازد که چهره اش را به شخص دیگری تبدیل می کند. ماسک از روی چهره مرد دیگری ساخته شده و روی صورت اوکیاما نصب می شود.


شبح اپرا


فیلم ژانر وحشت «شبح اُپرا» محصول سال ۱۳۶۸/ ۱۹۸۹ هالیوود نیز به کارگردانی دوایت اچ لیتل نسخه ای جدیدتر و ترسناک تر از افسانه کلاسیکی با همین نام است که سال ها پیش ساخته شده بود. در تمام اقتباس ها اریک یا همان شبح اپرا که چهره اش را در اثر آتش سوزی از دست داده است ماسک می زند، اما در این فیلم، اریک که با شخصیت «دکتر فاوست» ترکیب شده و روح خود را به شیطان فروخته، نابغه ای دیوانه و قاتلی حرفه ای است که چهره خود را با استفاده از اعضایی که از صورت مقتولان برداشته است، بازسازی می کند.


فیس آف


«فیس آف» (تغییر چهره) محصول سال ۱۳۷۶/ ۱۹۹۷ به کارگردانی جان وو با بازی نیکلاس کیج و جان تراولتا آخرین فیلمی است که به تغییر چهره کامل انسان در دورانی می پردازد که این جراحی هنوز در واقعیت امکان پذیر نشده بود. پرداختن به جزییات یک جراحی کامل پیوند صورت در این فیلم اکشن باعث شد فیلم محبوبیت و شهرت زیادی در جهان به دست آورد. در این فیلم چهره دو دشمن قسم خورده طی یک جراحی پیچیده با یکدیگر عوض می شود.