ثمینه باغچه‌بان؛ زنی که تمام عمرش دوید و دوید

روزنامه هم‌میهن: تابســتان ۱۴۰۴، هــم داغ بود و هــم بارها اهالــی فرهنگ را داغــدار کرد. در شهریورماه کــه دیگر نگو و نپرس. کمتــر روزی بود که خبــری از فوت یکی از هنرمندان و فرهنگیان این دیار به خصوص اهالی موسیقی به گوش نرسد. این بار اما قرعه به نام یکی از زنان فرهنگساز تاثیرگذار افتاد و در ۲۶ شهریورماه، ثمینه باغچه بان نویسنده مشهور کودک و نوجوان در تهران و دختر بزرگ جبار باغچه بان درگذشت؛ زنی جســور و قوی که عمری در راه خدمت به ایران و ایرانیان پایدار ماند و حتی تندبادهای انقلاب ۵۷ نیز که به مهاجرت ناگزیرش به خارج از کشور انجامید، نتوانست او را از ریشه هایش جدا کند، چنان که غربت را نیز پس زد و در آغاز دهه ۱۳۷۰ به مام وطن بازگشت تا در این خاک بکوشد و سر بر زمین بگذارد.

به من چه که ۹۶ سالمه؟

ثمینه هنگام مرگ ۹۸ ســال داشت، اما وقتی به نماهنگی که دوسال پیش منتشــر شــد و در آن، او از تلاش اش برای واندادن ســخن گفتــه بود، نگاهی می اندازیم، هم این حسرت در دلمان موج می زند که چرا بسیاری از ما در میانه مسیر معمول زندگی وا مانده ایم و هم این پرسش در ذهن مان سوسو می زند که به راستی او چه کرده بود که چنین رضایتی از زندگی می توانست داشته باشد.

چنین پرسشی را البته خود او پاسخ داده بود. در آن نماهنگ گفته بود: »من الان ۹۶ سالم شده؛ شده که شده باشه. به من چه؟ من سعی می کنم فعال باشم و تا حد مقدور، هستم. من با شعر می خوابم با شعر بیدار می شوم. خدا کند همه ما ایرانی ها، قدر شعر و شعرایمان را بدانیم. این یک چشمه لایزال فرهنگ ماست که در ما می جوشد و ادامه پیدا می کند.«

پیش از اینکه این نماهنگ رسانه ای شود، از او خوانده بودیم: »زمانی که به گذشــته ام می نگرم، دلم پر از شادی می شــود، چه سعادتی بود همدوش پدرم کنار فرزندان ناشنوایم بودن. هرروز زندگی ام در دبستان کَر و لال ها و آموزشگاه باغچه بان، سراپا شادی بود. اگر دوباره به دنیا بیایم باز همین راه را در پیش خواهم گرفت و خداوند را سپاسگزارم که مرا به این راه رهنمون کرد.«

پدر بنیانگذار

جبار عســگرزاده، متولد ایروان بود اما تبارش به تبریز می رســید. در ایروان روزنامه نگار بود اما وقتی همراه با همسرش صفیه میربابایی که معلم بود، به ایران بازگشت، قریب به یک قرن پیش، نخستین کودکستان را در تبریز تاسیس کرد و نام اش را »اوشــاقلار باغچاسی«، یعنی »باغچه اطفال« انتخاب کرد. شهرت خودش را نیز باغچه بان نهاد. شمار خدمات فرهنگی و آموزشی او البته فراتر از این بود. او را جدا از بنیانگذار کودکستان در ایران، به درستی موسس نخستین مدرسه ناشــنوایان ایران و اولین مؤلف و ناشر کتاب کودک نیز دانسته اند. این آخری را از سال ۱۳۰۷ آغاز کرد؛ چاپ کتاب هایی ویژه کودکان با نقاشی هایی که جبار خودش می کشید. دراین زمینه نیز موفقیت هایی به دست آورد. برای نمونه، یکی از کتاب های او با نام »بابا برفی« را شورای جهانی کتاب کودک، به عنوان بهترین کتاب کودک انتخاب کرد. جبار آمــوزگار نیز بود و بعد از مدتی تدریس دریافت روش آموزش زبان فارســی ایرادهایی فراوان دارد. چنین بود که دست به کار شد و روشــی کاربردی و حرفه ای برای آموزش زبان فارسی ابداع کرد به نام »الفبای آســان«. خودش معتقد بود: »این کار طبعاً از دست کسی که خود آذربایجانی است، بهتر برمی آمد تا دیگران.« بدین ترتیب نام او با کودکان، آموزش وپرورش نوین و آموزش ناشــنوایان گره خورد و وقتی در چهارم آذرماه ۱۳۴۵ درگذشت، دیگر برای بسیاری اهمیت این مقوله ها پذیرفته شده بود.

از تبریز به شیراز

از جبــار و صفیه، ســه فرزند به یــادگار ماند؛ ثمین، ثمینــه و پروانه. ثمین؛ شاعر، نویسنده، مترجم و البته آهنگساز بود و در اسفندماه ۱۳۸۶ در استانبول درگذشــت. پروانه و ثمینه اما بیشــتر از برادرشــان، راه پــدر را در آموزش مدرن و آموزش ناشــنوایان پی گرفتند. ثمینه که در سال ۱۳۰۶ در تبریز به دنیا آمد، شرحی خواندنی از این پیوند سرنوشــت اش با مدرسه دست داده است: »من در ســال ۱۳۰۶ در تبریز به دنیا آمدم. از آنجایی که در مدرســه به دنیا آمدم و در آنجا بزرگ شــدم، ازدواج کردم و در همان مدرســه تا روز آخری که پدرم زنده بود و بعد خودم تا زمان بازنشســتگی، کار کردم، طبیعتاً زندگی من با مدرسه به هم گره خورده است.«

زمانی کوتاه بعد از تولد ثمینه، خانواده راهی شیراز شد تا کودکستانی در این شهر بنیان گذاشته شود. ثمینه در همین کودکستان رشد کرد؛ کودکستانی با فضای باز که جبار برای اداره ایده آل آن آزادی عمل بیشتری داشت. ازنظر ثمینه: »برای من که الان ۸۰ ســال از عمرم می گذرد و مدرسه های بسیاری را دیده ام، کودکستان شیراز یکی از برجسته ترین کودکستان هایی بود که به یاد دارم. واقعاً کودکستان به تمام معنا بود. ازنظر تربیت حواس، تربیت جسم، تربیت نیروی ذهنی، آداب معاشرت، پرورش شخصیت برای راستگو بودن، صمیمی بودن و دلیر بودن در موارد لازم.«

تحصیل در آمریکا

تحصیل ثمینه ادامه یافت تا مقطع دوم متوســطه، سپس وارد دانشسرای مقدماتی پامنار شد و همزمان به تدریس در مدرسه کرولال ها پرداخت. در همین دانشسرای مقدماتی، با دو زن بزرگ آشنا شد؛ بدرالملوک بامداد و مهری آهی. به توصیه آنها وارد دانشســرای عالی شــد و در ۱۳۲۷ در رشــته زبان انگلیسی فارغ التحصیل شــد. دو ســال بعد نیز از بورسیه تحصیلی استفاده کرد و راهی آمریکا شد تا در کالج لیندن وود در ایالت میســوری، در زمینه آموزش وپرورش ناشــنوایان به تحصیل بپــردازد. در ســال ۱۳۳۲ در مقطع کارشناسی ارشــد آموزش وپــرورش ناشــنوایان، از کالج برنارد دانشــگاه کلمبیــا فارغ التحصیل شد، سپس در رشــته گفتاردرمانی در همان دانشگاه به تحصیل ادامه داد. در همین دوران به گفتاردرمانی برای ســربازان آمریکایی بازگشته از جنگ کره نیز می پرداخت. شوهرش هوشنگ پیرنظر نیز همراه او بود و موفق شده بود مدرک کارشناسی ارشد علوم سیاسی را از دانشگاه کلمبیا دریافت کند.

بازگشت به ایران

آمریکا البته مقصد دائمی آدمی چون ثمینه باغچه بان نمی توانست باشد. در وجود و تربیت اش عشــق خدمت به ایران و تداوم طریق پدر وجود داشــت و چنین بود که پس از بازگشت به ایران در اوایل دهه ۱۳۴۰، نخست در جلسات دفتر کل امور ابتدایی که با هدف تجدیدنظر در کتاب های درسی تشکیل شده بود، در کنار کسانی همچون عباس یمینی شریف، لیلی آهی و توران میرهادی حضور یافت و موظف شد کلاس های کارآموزی و کارورزی آموزگاران کلاس اول در سطح کشور را تشکیل دهد. جز این، با همراهی لیلی آهی و براساس روش الفبای آسان جبار باغچه بان، کتابی تهیه کرد برای روش تدریس مخصوص سپاه دانش. این کتاب کاربردی افغانستان و تاجیکستان هم طرفدار پیدا کرد.

در میانه دهه ۱۳۴۰ و با مرگ پدر، مســئولیت آموزشگاه باغچه بان و ریاست آموزشگاه مدیریت فنی جمعیت کرولال ها را برعهده گرفت. همچنین مدیر امور بالینی و دوره تربیت متخصص شنوایی سنجی و رابط ناشنوایان در دانشگاه ملی شد. پنج سال بعد مسئول برپایی »سازمان ملی رفاه ناشنوایان« و مدیرعامل اول آن شد؛ سازمانی که بعد از وقوع انقلاب ۵۷، منحل و به سازمان بهزیستی منتقل شــد. در سال ۱۳۵۱ نیز ثمینه از تاسیس »انجمن خانواده ناشنوایان ایران« به ریاست رضاقلی شهیدی که خود ناشنوا بود، حمایت کرد. این انجمن تا امروز نیز همچنان فعالیت دارد.

تلاش در حوزه کتاب کودک

در کنار فعالیت های آموزشــی، ثمینه از ســال ۱۳۴۱ و در پی تاسیس شورای کتاب کودک، فعالیت خود را در آنجا آغاز کرد. در این حوزه نیز خوش درخشــید و دو کتاب »پولک های چوبی« و »نوروزها و بادبادک ها« به قلم او، از کتاب های برگزیده شورای کتاب کودک است. ارائه ترانه فولکلوریک »دویدم و دویدم« در قالب کتاب و تهیه ویدئوی آن به زبان اشاره نیز با کمک یونیســف صورت گرفت. در ســال ۱۳۷۷ هم بنا به درخواست یونیسف، برگردان فارسی کتاب »پیمان جهانی« به قلم ثمینه انجام پذیرفت و به چاپ رسید و از آن ویدئویی به زبان اشاره تهیه شد.