طرح فوق سری آمریکایی‌ها در افغانستان چه بود؟

امیرحسین جعفری – کاشت گیاه «شقایق الیفرا» پس از بالا گرفتن چالش تامین تریاک با گرید دارویی و هم‌زمان با کاهش چشمگیر کشفیات مواد مخدر از قاچاقچیان، دوباره مورد توجه قرار گرفته است؛ موضوعی که شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد، اما در واقع مستقیماً با امنیت دارویی کشور گره خورده است.

تریاک و مشتقات آن، برخلاف تصویری که صرفاً در ذهن افکار عمومی از یک «ماده مخدر» وجود دارد، در حوزه پزشکی و داروسازی نقش کلیدی دارد و ماده اولیه تولید طیفی از دارو‌های کنترل درد، دارو‌های مرتبط با بیهوشی و همچنین برخی دارو‌های مورد استفاده در درمان بیماران وابسته به مواد مخدر است. به همین دلیل، هرگونه اختلال در تامین این ماده اولیه، می‌تواند به شکل مستقیم روی چرخه تولید دارو، اتاق‌های عمل، مراکز درمانی و حتی برخی بخش‌های حساس مانند درمان درد‌های مزمن و بیماران تحت شیمی‌درمانی اثر بگذارد.

کاشت شقایق داخل کشور راه دوم است، اما چندین سال زمان می‌برد

تا همین سال‌های اخیر، بخشی از نیاز کارخانه‌های دارویی کشور از محل کشفیات تامین می‌شد، اما حالا با کاهش شدید کشفیات، این مسیر عملاً دیگر قابل اتکا نیست. از سوی دیگر، واردات تریاک با گرید دارویی نیز با محدودیت‌های جدی روبه‌روست: هم به دلیل هزینه بالا و هم به دلیل نظارت سخت‌گیرانه سازمان‌های بین‌المللی و سازوکار‌های پیچیده‌ای که در این حوزه وجود دارد.

در چنین شرایطی، بحث «کشت داخلی» به عنوان یک گزینه میان‌مدت و بلندمدت مطرح شده است؛ گزینه‌ای که البته ساده نیست و نیازمند زمان، زیرساخت، برنامه‌ریزی، نظارت و تصمیم‌گیری شفاف دولت است. در واقع اکنون یک دوگانه جدی شکل گرفته: از یک سو کشور در کوتاه‌مدت نیاز فوری به تامین ماده اولیه دارد و از سوی دیگر اگر قرار باشد مسیر داخلی‌سازی انتخاب شود، باید چند سال برای رسیدن به محصول قابل بهره‌برداری صبر کرد.

در همین زمینه، «رویداد۲۴» برای بررسی ابعاد این موضوع با دکتر بهمن صبور، عضو هیئت‌مدیره سازمان نظام پزشکی و انجمن‌های صنفی داروسازان کشور گفت‌و‌گو کرده است.

طرح فوق سری آمریکایی‌ها در افغانستان چه بود؟

به گفته صبور، موضوع تامین تریاک و مشتقات آن، تنها یک بحث اقتصادی یا انتظامی نیست، بلکه به شکل مستقیم با تولید دارو‌های ضروری کشور ارتباط دارد. او درباره نقش کارخانه‌های داخلی و کاربرد این دارو‌ها می‌گوید: «کلا وظیفه کارخانه‌جات داخل تولید دارو‌های آگونیست میباشد. شربت اپیوم (تریاک)، متادون شامل قرص‌های مختلف (۵،۱۰،۲۰..) و شربت متادون و بوپرو بخشی از این محصولات هستند کاربرد اصلی دارو‌های فوق و سایر مشتقاتی که از تریاک بدست میاید در تسکین درد‌های مزمن و حاد و اعمال جراحی و بیهوشی کاربرد فراوان دارند و کاربرد دیگر آن در کمک به درمان بیماران معتاد به مخدر‌های سنتی و صنعتی در مراکز ترک میباشد. عموما برای تسکین درد‌های شدید بیماران درگیر با شیمی درمانی هم استفاده می‌شود.

تریاک که ماده اولیه کارخانه‌هاست، در ایران از کشفیات تامین می‌شد. این کشفیات الان بشدت کاهش یافته است.»

صبور در ادامه، ادعایی جنجالی درباره تغییر ماهیت خشخاش افغانستان مطرح می‌کند و معتقد است این تغییرات حتی می‌تواند بر کیفیت ماده اولیه اثر گذاشته باشد. او می‌گوید: «بعد از اینکه افغانستان درگیر اشغال توسط آمریکا در نزدیک به دو دهه قبل شد، گونه اصلی خشخاش در یک طرح فوق سری توسط آمریکا طی ۲۱سال اخیر، را دستکاری ژنتیکی کردند. ماه گذشته واشنگتن پست این موضوع را افشا کرد. این گونه از خشخاش بالای ۱۲ درصد مرفین داشت، اما الان به زیر ۱ درصد رسیده است. در ضمن جدیدا در کشور افغانستان کشت خشخاش کاهش یافته است»

واردات تریاک گرید دارویی ممکن است، اما گران است و سازوکار خودش را دارد

از نگاه این داروساز، حالا تامین ماده اولیه به یک مسئله چندوجهی تبدیل شده است؛ از یک طرف واردات وجود دارد و از طرف دیگر کشت داخلی که به زمان نیاز دارد. صبور در این باره توضیح می‌دهد:

«واردات تریاک گرید دارویی یکی از راه‌های تامین است، اما گران محسوب می‌شود و سازو کار خودش را دارد. کاشت گیاه شقایق داخل کشور راه دوم است، اما چندین سال باید برای کاشت و توسعه آن وقت صرف کرد. الان بحث بر سر واردات و سپس کشت در درازمدت است.»

او همچنین تاکید می‌کند که مسیر ایران در تامین دارو‌های مخدر، شبیه بسیاری از کشور‌های دیگر نیست و سازوکار‌های بین‌المللی در این حوزه نقش تعیین‌کننده دارند. به گفته او «نیاز داخل به تریاک برای فعالیت کارخانه‌ها بالا میباشد. با توجه به شرایط فعلی، اولویت کشور تامین این دارو برای اتاق عمل و درمان است. هر کشوری برای خودش مدل خاص دارد. این کاری که ما برای تهیه دارو‌های فوق می‌کنیم در دنیا مرسوم نیست. سازمان‌های بین المللی برای این موضوع وجود دارد و مواد اولیه و بذر خوب دست خودشان است.»

اولویت با واردات است یا کشت خشخاش؟

آنچه از این اظهارات برمی‌آید این است که مسئله «تریاک دارویی» در ایران، دیگر صرفاً یک موضوع حاشیه‌ای یا امنیتی نیست، بلکه به یک چالش جدی در حوزه تامین دارو تبدیل شده است. کاهش شدید کشفیات، عملاً مسیر سنتی تامین ماده اولیه را کم‌اثر کرده و در مقابل، واردات نیز با هزینه بالا و محدودیت‌های بین‌المللی روبه‌روست.

در چنین شرایطی، کشت داخلی شقایق الیفرا یا خشخاش دارویی می‌تواند به عنوان یک راهبرد بلندمدت مطرح شود، اما واقعیت این است که این گزینه، راه‌حل فوری نیست و چند سال زمان می‌خواهد؛ بنابراین دولت در کوتاه‌مدت ناگزیر است مسیر واردات را فعال نگه دارد و هم‌زمان، اگر قصد خروج از بحران‌های مشابه در سال‌های آینده را دارد، باید برنامه کشت داخلی را با سازوکار روشن، نظارت دقیق و تصمیم‌گیری شفاف آغاز کند؛ چرا که تامین دارو‌های مرتبط با اتاق عمل، بیهوشی و کنترل درد، موضوعی نیست که بتوان آن را به «انتظار» سپرد