غذاهایی که ریسک ابتلا به بیماری‌های روانی را بالا می‌برند

فرارو: مصرف بالای غذاهای فوق‌فرآوری‌شده مانند نوشابه‌های شیرین، فست‌فود و تنقلات صنعتی می‌تواند با افزایش خطر افسردگی، اضطراب و اختلالات خوردن مرتبط باشد.

به نقل از ایتینگ ول، همه ما می‌دانیم آنچه می‌خوریم بر سلامت جسم اثر می‌گذارد. سال‌هاست که پژوهش‌ها نشان داده‌اند رژیم‌های غذایی سرشار از قند، چربی‌های ناسالم و ترکیبات رایج در غذاهای فوق‌فرآوری‌شده با بیماری‌هایی مانند مشکلات قلبی و دیابت مرتبط هستند. اما اکنون دانشمندان در حال کشف لایه‌ای پیچیده‌تر از این رابطه‌اند: پیوند میان تغذیه و سلامت روان.

در سال‌های اخیر مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده در بسیاری از کشورهای جهان به‌طور چشمگیری افزایش یافته است. نوشابه‌های گازدار، تنقلات بسته‌بندی‌شده، فست‌فودها و نان‌های صنعتی نمونه‌هایی از این محصولات هستند. این محصولات معمولاً ارزش تغذیه‌ای پایینی دارند اما سرشار از قند افزوده، نمک و چربی‌های ناسالم هستند. هرچند سهولت دسترسی و آماده‌بودن آن‌ها جذاب است، اما پژوهش تازه‌ای که در مجله علمی «Frontiers in Nutrition» منتشر شده، نشان می‌دهد بهای این راحتی ممکن است برای سلامت روان بیش از آن چیزی باشد که تصور می‌کنیم.

این مطالعه چگونه انجام شد؟

پژوهشگران برای بررسی گستره این موضوع، به سراغ یک «مرور دامنه‌ای» (Scoping Review) رفتند؛ روشی نظام‌مند برای جمع‌آوری و تحلیل مطالعات موجود با هدف ترسیم تصویری جامع از دانسته‌های فعلی درباره یک موضوع مشخص.

در این بررسی، محققان پایگاه‌های معتبر پزشکی را جست‌وجو کردند تا مطالعاتی را بیابند که در سه محور اصلی هم‌پوشانی داشته باشند: مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، اختلالات سلامت روان و متابولیسم لیپیدها (چربی‌ها) در بدن و مغز.

برای ورود مطالعات به این مرور، معیارهای سخت‌گیرانه‌ای تعیین شد. پژوهش‌ها باید مصرف زیاد در برابر مصرف کم غذاهای فوق‌فرآوری‌شده را مقایسه می‌کردند و تأثیر آن را بر اختلالات روان‌پزشکی می‌سنجیدند، یا سازوکارهای زیستی پیونددهنده این غذاها با اختلال در تنظیم چربی‌ها در مغز را بررسی می‌کردند.

 در این میان، مطالعات انسانی در همه گروه‌های سنی و جمعیتی گنجانده شد و همچنین پژوهش‌های حیوانی برای روشن‌تر شدن سازوکارهای بیولوژیک مورد توجه قرار گرفت. در نهایت، ۱۲۳ مطالعه وارد تحلیل نهایی شدند؛ مجموعه‌ای قابل توجه که تصویری نسبتاً جامع از وضعیت علمی کنونی ارائه می‌دهد.

یافته‌های کلیدی چه بود؟

نتایج این مرور نشان می‌دهد مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده با افزایش بار جهانی اختلالات روانی ارتباط نزدیکی دارد. به‌ویژه، ارتباطی معنادار میان مصرف بالای این محصولات و افزایش خطر ابتلا به اختلالات شایع روانی دیده شد؛ اختلالاتی که سهم بزرگی از مشکلات سلامت روان در سراسر جهان را تشکیل می‌دهند. در صدر این فهرست، افسردگی قرار دارد.

نویسندگان مطالعه تأکید می‌کنند که افسردگی به‌تنهایی بخش قابل‌توجهی از بار جهانی بیماری‌های روانی را تشکیل می‌دهد و قوی‌ترین شواهد موجود در این مرور به یک رابطه «وابسته به دوز» اشاره دارد؛ به این معنا که هرچه میزان مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده بیشتر باشد، احتمال تجربه علائم افسردگی نیز افزایش می‌یابد.

در میان خوراکی‌های مختلف، نوشیدنی‌های شیرین‌شده با قند، فست‌فودها و غذاهای سرخ‌کرده بیشترین ارتباط را با افزایش خطر نشان دادند. همچنین بررسی‌ها نشان داد که این نوع رژیم غذایی با دیگر اختلالات شایع نیز در ارتباط است:

اضطراب: گرچه همه مطالعات به نتایج یکسانی نرسیده‌اند، اما چندین پژوهش نشان داده‌اند مصرف بالای غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، به‌ویژه محصولاتی حاوی شیرین‌کننده‌های مصنوعی و گوشت‌های فرآوری‌شده، با افزایش علائم اضطراب همراه است.

اختلالات خوردن: رابطه‌ای قوی میان مصرف فوق‌فرآوری‌شده و اختلالاتی مانند پرخوری عصبی و بولیمیا مشاهده شد. به گفته پژوهشگران، «خوش‌خوراکی بیش‌ازحد» این محصولات می‌تواند پاسخ‌های پاداش‌دهنده‌ای در مغز ایجاد کند که شباهت‌هایی با الگوهای اعتیاد به مواد دارد. به بیان دیگر، این غذاها ممکن است مکانیسم‌هایی در مغز فعال کنند که فرد را به مصرف مکرر و کنترل‌نشده سوق می‌دهد.

نقش چربی‌ها در این معادله چیست؟

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این مرور، اشاره به سازوکاری زیستی به نام «اختلال در تنظیم لیپیدها» بود. مغز انسان عمدتاً از چربی تشکیل شده و برای حفظ یکپارچگی غشای سلولی و انتقال پیام‌های عصبی به چربی‌های سالم نیاز دارد.

بسیاری از غذاهای فوق‌فرآوری‌شده سرشار از چربی‌های ترانس هستند و در عین حال میزان اسیدهای چرب ضروری مانند امگا-۳ در آن‌ها پایین است. این عدم تعادل می‌تواند به التهاب عصبی (Neuroinflammation)، افزایش استرس اکسیداتیو و اختلال در عملکرد انتقال‌دهنده‌های عصبی مهمی چون سروتونین و دوپامین منجر شود؛ مواد شیمیایی‌ای که نقش اساسی در تنظیم خلق‌وخو، انگیزه و احساس لذت دارند.

به‌عبارت ساده‌تر، این مرور علمی نشان می‌دهد که غذاهای فوق‌فرآوری‌شده ممکن است نه‌تنها از نظر روانی، بلکه از نظر ساختاری نیز بر سلول‌های مغزی اثر بگذارند و عملکرد طبیعی آن‌ها را مختل کنند.

محدودیت‌های پژوهش

با وجود اهمیت این یافته‌ها، پژوهشگران هشدار می‌دهند که باید نتایج را با نگاهی علمی و محتاطانه تفسیر کرد. نخست آنکه بخش عمده مطالعات بررسی‌شده «مقطعی» بوده‌اند؛ یعنی داده‌ها در یک بازه زمانی مشخص جمع‌آوری شده‌اند. چنین مطالعاتی می‌توانند همبستگی را نشان دهند. برای مثال، اینکه افرادی که غذاهای فوق‌فرآوری‌شده بیشتری مصرف می‌کنند بیشتر دچار افسردگی هستند اما نمی‌توانند با قطعیت ثابت کنند که این غذاها علت مستقیم افسردگی‌اند.

دوم آنکه در همه پژوهش‌ها از یک سیستم طبقه‌بندی استاندارد برای تعریف غذاهای فرآوری‌شده استفاده نشده بود؛ موضوعی که مقایسه مستقیم نتایج را دشوار می‌کند. افزون بر این، بسیاری از مطالعات بر داده‌های خوداظهاری تکیه داشتند که احتمال خطای حافظه یا سوگیری در آن‌ها وجود دارد. همچنین، هرچند مطالعات حیوانی شواهد قوی درباره سازوکارهای زیستی ارائه کرده‌اند، اما نتایج به‌دست‌آمده از مدل‌های حیوانی همیشه به‌طور کامل به انسان قابل تعمیم نیست.

به همین دلیل، پژوهشگران بر ضرورت انجام مطالعات طولی که افراد را در بازه‌های زمانی طولانی‌مدت دنبال می‌کنند، تأکید دارند تا جهت و ماهیت دقیق این رابطه روشن‌تر شود.

این یافته‌ها در زندگی روزمره چه معنایی دارند؟

با وجود محدودیت‌ها، شواهد موجود آن‌قدر قانع‌کننده هست که توجه ما را به عادات غذایی روزانه جلب کند. هدف این یافته‌ها ایجاد ترس یا ترویج کمال‌گرایی غذایی نیست، بلکه تشویق به انتخاب‌های آگاهانه‌تر برای حفظ سلامت مغز است.

این پژوهش نمی‌گوید باید غذاهای فوق‌فرآوری‌شده را به‌طور کامل حذف کنیم، اما کاهش دفعات مصرف، به‌ویژه محصولات سرشار از قند، می‌تواند گامی منطقی باشد.

کارشناسان چند توصیه عملی ارائه می‌دهند:

اولویت دادن به غذاهای کامل و کم‌فرآوری‌شده: میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل، مغزها و پروتئین‌های کم‌چرب نه‌تنها مواد مغذی ضروری را تأمین می‌کنند، بلکه چربی‌های سالم مورد نیاز مغز را نیز در اختیار بدن قرار می‌دهند.

جایگزینی به‌جای حذف ناگهانی: اگر به میان‌وعده نیاز دارید، گزینه‌ای کم‌فرآوری‌تر انتخاب کنید. به‌جای چیپس بسته‌بندی، پاپ‌کورن ساده یا مقداری مغز مصرف کنید. تغییرات کوچک در بلندمدت اثر قابل توجهی خواهند داشت.

کاهش نوشیدنی‌های قندی: به‌جای نوشابه‌های شیرین، آب گازدار با چند قطره آب‌لیمو یا مقدار کمی آب‌میوه طبیعی امتحان کنید. حتی کاهش میزان شربت یا خامه شیرین در قهوه صبحگاهی نیز می‌تواند مفید باشد.

جمع‌بندی کارشناسان

مرور دامنه‌ای منتشرشده در «Frontiers in Nutrition» با تحلیل بیش از ۱۲۰ مطالعه علمی، تصویری نسبتاً منسجم از ارتباط میان مصرف بالای غذاهای فوق‌فرآوری‌شده و افزایش خطر اختلالاتی چون افسردگی، اضطراب و اختلالات خوردن ارائه می‌دهد. تمرکز ویژه این پژوهش بر مسیرهای زیستی، به‌ویژه اختلال در متابولیسم چربی‌ها در مغز، نشان می‌دهد که تأثیر تغذیه بر سلامت روان ممکن است عمیق‌تر و ساختاری‌تر از آن چیزی باشد که پیش‌تر تصور می‌شد.

هرچند هنوز برای اثبات رابطه علت و معلولی به پژوهش‌های بلندمدت بیشتری نیاز است، اما شواهد کنونی انگیزه‌ای قوی برای بازنگری در محتوای بشقاب روزانه ما فراهم می‌کند. تغذیه بدن با مواد غذایی مغذی و کم‌فرآوری‌شده می‌تواند نه‌تنها به سلامت جسم، بلکه به مراقبت از ذهن و خلق‌وخو نیز کمک کند؛ پیامی ساده اما بنیادین که علم امروز بیش از پیش بر آن تأکید می‌کند.