سه بنای تاریخی و ارزشمندی که در هفته اخیر ویران شد

برترین‌ها: در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، بسیاری از بناهای تاریخی دچار آسیب شدند. اما این نوشته از «پیام‌ما» به طور اختصاصی به سه بنای ارزشمند و تاریخی که در این هفته ویران شده‌ و از منظر معماری بسیار ارزشمند بودند، پرداخته است: 

یک هفته از جنگ گذشته است. در این یک هفته علاوه‌بر اخبار نگران‌کننده و تلخ از مناطق مختلف درباره آسیب‌ها به مردم، اخباری هم مربوط به آسیب به بناهای تاریخی منتشر شده است. اما ازآنجاکه ورود به محدوده برخی از این بناها برای کارشناسان غیرممکن است، اطلاعات دقیقی از میران تخریب و آسیب به میراث‌فرهنگی در یک هفته گذشته وجود ندارد. اما در تصاویر هوایی منتشرشده از بمباران کاخ سنا در هفته گذشته، می‌توان دید سقف بنا به‌طور کامل تخریب شده. بنای ژاندارمری در خیابان کارگر جنوبی نیز به‌طور کامل از بین رفته و سالن ۱۲ هزار نفری مجموعه ورزشی آزادی که یکی از آثار معماری مدرن ایران محسوب می‌شود، به‌طور کامل تخریب شده است. بعضی از این بناها مکان-رویدادهایی‌اند که علاوه‌بر اهمیت معماری و ارزش تاریخی، رویدادها و اتفاقات مهمی در آنها رقم خورده است. هنوز کسی نمی‌داند میراث‌فرهنگی ایران در این جنگ چقدر خسارت دیده است.

یک هفته گذشته اتفاقات تلخی برای میراث‌فرهنگی ایران افتاد. در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، بسیاری از بناهای تاریخی ایران مستقیم و غیرمستقیم دچار آسیب‌های جدی یا به‌طور کامل تخریب شدند؛ بناهایی که شاید عمر کوتاهی داشته و یا دیگر کاربری قبل را نداشتند، اما از منظر تاریخی و معماری دارای شاخصه‌های بسیاری بودند. سالن ۱۲هزارنفری ورزشگاه آزادی یکی از همین بناها بود که در بمباران روز چهارشنبه، سیزدهم اسفندماه، به‌کلی تخریب شد. مجموعه ورزشی آزادی برای میزبانی ایران در بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ (سال ۱۳۵۳خورشیدی) ساخته شده بود، اما بخشی از آن که بازی‌ها و مسابقات مهمی در آن برگزار شده بود، در بمباران روز چهارشنبه تخریب شد.

حفره‌ای بر سقف کاخ سنا

یکی دیگر از بناهایی که به گواه تصاویر هوایی منتشرشده از بعد از بمباران هوایی، به‌کلی تخریب شده است، کاخ سنا در مجاورت پردیس حکومتی است. بنایی ارزشمند که در اواخر دهه ۳۰ شمسی توسط دو معمار بزرگ عصر پهلوی طراحی و ساخته شده است. «فرزانه ابراهیم‌زاده»، پژوهشگر تاریخ، درباره اهمیت تاریخی این بنا می‌گوید: «ساختمانی که روز سه‌شنبه، دوازدهم اسفندماه، هدف حمله قرار گرفت، به‌نام «کاخ سنا» در ادبیات سیاسی ایران شناخته می‌شود. زمینی که این بنا در آن ساخته شده، اواخر دوره قاجار بخشی از زمین‌های «عبدالحسین فرمانفرما» بود. در دوره پهلوی اول، رضاشاه بخشی از زمین‌های او را گرفت و کاخ علیرضا -برادر دوم محمدرضا شاه- را در اینجا ساخت. بعد از کشته شدن علیرضا پهلوی در حادثه هواپیما، بنا بلااستفاده بود. تا اینکه در اواخر دهه ۳۰ تصمیم می‌گیرند یک عمارت مستقل برای مجلس سنا بسازند تا جلسات آن دیگر در محل مجلس شورا برگزار نشود. طرح ساخت این بنا را به «محسن فروغی» و «حیدر غیائی» می‌سپارند که دو معمار مهم و شاخص دوره پهلوی دوم هستند. می‌توان گفت کاخ سنا یکی از شاهکارهای محسن فروغی است.»

به‌گفته ابراهیم‌زاده، این بنا تا سال ۵۷ محل برگزاری جلسات مجلس سنا بود: «بعد از سال ۵۷ اما جلسات بسیار مهمی در این بنا برگزار شد. بعد از آن تصمیم بر این شد که مجلس شورای ملی را از بهارستان منتقل کنند به بنای دیگری که کاخ سنا برای این منظور انتخاب شد. تا دهه ۸۰ هم جلسات مجلس شورای ملی در این بنا برگزار می‌شد. در مجموع باید گفت اتفاقات تاریخی در این بنا شامل: «تدوین قانون اساسی (۱۳۵۸)، بازنگری قانون اساسی (۱۳۶۸)، تشکیل دوره‌های اول تا ششم مجلس شورا (۱۳۵۹ تا ۱۳۸۳)، رأی به عدم کفایت سیاسی ابوالحسن بنی‌صدر (۱۳۶۰) و انتخاب رهبری (۱۳۶۸)» هستند.» او تأکید می‌کند: «شاید قدمت این بنا زیاد نباشد، اما به‌لحاظ اتفاقاتی که افتاده و تصمیماتی که در آن گرفته شده و جریاناتی که در این مجلس شکل گرفته، می‌توانیم بگوییم یکی از مهمترین بنا‌های تهران بود.»

کاخ سنا اما علاوه‌بر ارزش تاریخی، شاخصه‌های معماری فراوانی هم دارد که ابراهیم‌زاده آن را این‌طور تشریح می‌کند: «طراحی بنا به‌شکل یک نیم‌دایره‌ است. طراحان این بنا را با الهام از مجلس مهستان در دوره اشکانی و توصیفاتی که از آن در دست بود، این بنا را طراحی کرده بودند. صندلی‌ها به‌شکل نیم‌دایره‌ قرار داشتند که محل نشستن نمایندگان بود و صندلی رئیس مجلس و معاونانش هم در شمال این نیم‌دایره‌ها قرار داشت.» به‌گفته او، دفتر نمایندگان هم در همین ساختمان قرار داشت و براساس اطلاعات موجود، سوییت‌هایی هم برای پذیرایی از مهمانان ویژه در مجموعه کاخ سنا طراحی شده بود. ابراهیم‌زاده درباره طراحی نمای بیرونی بنا می‌گوید: «نمای بیرونی مجلس دو فرم زنجیره‌شکل در دو طرفش داشت، که تفسیرهای زیادی در مورد آن وجود دارد. اما در طراحی اصلی اینها نماد زنجیری هستند که انوشیروان دادگر برای دادخواهی مردم در کاخ خود نظر گرفته بود که مردم هنگام دادخواهی این زنجیرها را تکان می‌دادند.

گفته می‌شود بخش‌هایی از کاخ سنا توسط وزارت میراث‌فرهنگی در حال مرمت بود که بمباران آن را تخریب کرد. ابراهیم‌زاده درباره اینکه آیا می‌شود امیدی به مرمت و یا بازسازی بنا داشت یا نه، می‌گوید: «ما اطلاعاتی درباره وضعیت داخل بنا نداریم، اما از تصاویر هوایی منتشرشده مشخص است سقف آن کاملاً تخریب شده است. این‌طور که نشان داده می‌شود، نمی‌دانم قابل چ‌بازسازی است یا نه.»

یک هفته جنگ، چند قرن تخریب میراث‌فرهنگی

فرزانه ابراهیم‌زاده به تخریب میراث‌فرهنگی در یک هفته گذشته در بمباران‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: «موضوعی که در کنار آسیب‌های جانی به مردم، دردناک است، تخریب بناهای تاریخی است. در همین یک هفته اخیر اخبار متعددی از تخریب بناهای تاریخی داشتیم. تخریب استادیوم ۱۲هزارنفری آزادی که به‌نوعی می‌توان گفت یکی از بناهای تاریخی تهران محسوب می‌شود. آسیب شدیدی که به کاخ گلستان که جزو آثار ثبت‌شده در فهرست جهانی یونسکو است، وارد آمده. ساختمان پایگاه بسیج که در خیابان آبسردار در بمباران تخریب شد؛ ساختمانی که در گذشته مدرسه هنرهای مستظرفه بود و جزو ساختمان‌های قدیمی و اولین دانشکده‌های هنر در تهران بود. ساختمان ژاندارمری در کارگر جنوبی هم یک بنای تاریخی مهم و متعلق به دوره پهلوی اول بود. این بنا نزدیک به صد سال قدمت داشت و بعد از بمباران چیزی از آن باقی نمانده است. روز جمعه هم خبر حمله به دانشگاه جنگ منتشر شد. دانشگاه جنگ در دوره پهلوی اول ساخته شده و یک بنای تاریخی است. در سال‌های اخیر از بخش زیادی از آن استفاده نمی‌شد، اما مجموعه مهمی بود. ما هنوز درباره وضعیت کاخ مرمر در مجاورت پردیس حکومتی اطلاع دقیقی نداریم. اینها خیلی اتفاقات دردناکی است و از دست کسی هم کاری بر نمی‌آید. درحالی‌که همه این بناها، آثار غیر قابل جایگزینی در شهر هستند.»

«سجاد عسگری»، دبیر کمیته پیگیری حفاظت از خانه‌های تاریخی تهران، هم در مورد اطلاعاتی که درباره بناهای آسیب‌دیده وجود دارد،  گفته است: «در جریان حمله هوایی دهم اسفندماه به میدان ارگ تهران، چند پلاک آن‌‌طرف‌تر کاخ گلستان، سازه‌ای قرار داشت که تخریب شد. بنا بر روایت‌ها آن محل یا دفتر امیرکبیر بوده و یا همان‌جایی که امیرکبیر بابی‌ها را زندانی کرد، که از آن سازه، یک سردر بسیار زیبا با نمادهای فروهر و زرتشت باقی مانده بود که در کنار کلانتری بازار قرار داشت که کامل فروریخت.» به‌گفته او: «در حمله هوایی به میدان بهارستان، ساختمان کلانتری که به دوره پهلوی تعلق داشت و دارای ارزش‌های هنری و معماری زیبایی بود، کامل تخریب شده است. براساس بازدیدهای صورت‌گرفته هم مشاهده شد در ساختمان مجلس قدیم شیشه‌ها شکسته است.» او معتقد است به‌احتمال زیاد در حمله به پردیس حکومتی، ساختمان سابق کاخ نخست‌وزیری که به دفتر ریاست جمهوری تبدیل شده. همچنین کاخ اختصاصی یا کاخ سفید که محل زندگی ولیعهد جوان، محمدرضا پهلوی، در دوره جوانی تا دهه ۴۰ بود، آسیب دیده‌اند. او تأکید دارد: «در محدوده خیابان امام‌خمینی و ولیعصر، ساختمان تاریخی پرفسور عدل قرار دارد که احتمال می‌دهیم در موج انفجارهای اخیر، به آن آسیب وارد شده باشد. بالاتر از کاخ مرمر هم کاخ عبدالرضا قرار دارد که دفتر قوه قضائیه است که از وضعیت آن اطلاعی نداریم و باید پایش دقیق‌تر انجام شود. تمام مجموعه پردیس حکومتی شهید مطهری کار مرحوم لرزاده، معمار برجسته ایرانی، و هنرمندانی دیگر است که همگی ارزش تاریخی و معماری دارند.»

فرزانه ابراهیم‌زاده به آسیب‌های جنگ در گذشته اشاره می‌کند که هنوز هم جبران نشده‌اند: «در طول جنگ هشت‌ساله ایران و عراق، بخشی از مسجدجامع اصفهان از دست رفت و در بازسازی صورت‌گرفته هرگز به‌شکل ابتدایی و تاریخی خود بازنگشت. هر کدام از این بناها که از دست می‌رود، بخشی از فرهنگ و تمدن ایران از دست می‌رود و متأسفانه هیچ کاری نمی‌شود در برابر حفظ این آثار کرد. ما تنها نظاره‌گر هستیم.» او تأکید دارد: «اینها مواردی است که رسانه‌ای شده و ما از آن خبر داریم، اما بسیاری از بناها هم در این یک هفته تخریب شدند که خبری در مورد آنها منتشر نشده است. از اصفهان و شیراز و بسیاری از شهرهای تاریخی خبر نداریم که در چه وضعیتی هستند.»

بی‌رحمی جنگ چهره‌های مختلفی دارد. از کشته شدن کودکان تا حمله به بیمارستان‌ها، از تخریب خانه‌ها تا حذف زیرساخت‌ها، اما در مورد میراث‌فرهنگی کشورها در جنگ، بی‌رحمی جنگ چهره متفاوتی پیدا می‌کند. تخریب میراث‌فرهنگی با هر دلیل و بهانه‌ای در جنگ، منجر به آسیب به هویت فرهنگی و تاریخی مردم یک سرزمین می‌شود. آسیبی که هرگز جبران نمی‌شود. شاید به همین دلیل است که تخریب میراث‌فرهنگی در جنگ برای نهادهای بین‌المللی معادل جنایت جنگی است.