اقدام طالبان که می‌تواند چهره ایران را تغییر دهد

رویداد۲۴_امیرحسین جعفری: بحران حقابه ایران از رودخانه هیرمند وارد مرحله‌ای تازه شده؛ مرحله‌ای که دیگر صرفاً اختلافی بر سر اجرای معاهده ۱۳۵۱ نیست و حالا ابعاد ژئوپلیتیکی، امنیتی، زیست‌محیطی و حتی تغییرات جمعیتی در مرز‌های شرقی ایران را نیز دربر گرفته است. به نظر می‌رسد طالبان از شلوغی فضای خبری ناشی از جنگ اخیر استفاده کرده تا پروژه‌های آبی خود را با سرعت بیشتری پیش ببرد؛ پروژه‌هایی که از نگاه کارشناسان، مستقیماً منافع ایران را هدف قرار داده‌اند.

در تازه‌ترین تحول، تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از آب هیرمند که می‌توانست وارد تالاب هامون شود، بار دیگر از طریق بند کمال‌خان به سمت شوره‌زار گودزره منحرف شده است؛ اقدامی که کارشناسان آن را بخشی از یک سیاست هدفمند برای مهندسی آبی و حتی تغییرات جمعیتی در مرز ایران می‌دانند.

همزمان، وزارت آب و انرژی و شرکت انکشاف ملی افغانستان نیز رسماً از طرح احیای اراضی اطراف گودزره و اسکان ۴۹ هزار خانواده پشتون در نزدیکی مرز ایران سخن گفته‌اند؛ طرحی که علاوه بر تشدید بحران زیست‌محیطی در سیستان، می‌تواند ترکیب قومی و امنیتی منطقه را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

طالبان به دنبال تغییر بافت جمعیتی مرز ایران؟

حسین سرگزی، معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سیستان و بلوچستان، معتقد است یکی از اهداف انحراف آب به سمت گودزره، تغییرات دموگرافیک در مرز ایران است.

او می‌گوید: «سد کمال‌خان سال ۱۳۹۹ افتتاح شد. حالا تلاش دارند آب آن مناطق به سمت نمکزار گودزره برود. یکی از دلایلی که هامون‌های سه‌گانه آب شیرین و خاک مناسب داشتند، خروجی آب شور به سمت گودزره بود. بردن آب به گودزره منطقی نیست. احیای آن منطقه قرن‌ها زمان می‌برد و اساساً مشخص نیست چه فعالیت اقتصادی‌ای قرار است آنجا شکل بگیرد.»

سرگزی ادامه می‌دهد: یکی از برنامه‌های بلندمدت طالبان، احیای ۴۹ هزار هکتار از اراضی اطراف گودزره و اسکان ۴۹ هزار خانوار پشتون در آنجاست. در سمت مرز ایران عمدتاً بلوچ‌ها ساکن هستند و حتی کمال‌خان سنجرانی هم بلوچ بوده است. حالا می‌خواهند با انتقال پشتون‌ها، ترکیب قومی منطقه را تغییر دهند و اخلال‌های جدیدی ایجاد کنند.

به گفته او، تصاویر ماهواره‌ای اخیر نشان می‌دهد حدود دو میلیارد مترمکعب آب در سال جاری به گودزره هدایت شده؛ آبی که عملاً هیچ استفاده اقتصادی مشخصی برای آن تعریف نشده است.

سدسازی‌های جدید و خطر «آخرالزمان زیست‌محیطی»

سرگزی معتقد است سدسازی‌های تازه افغانستان می‌تواند بحران اکولوژیک شرق ایران را وارد مرحله‌ای خطرناک‌تر کند.

او می‌گوید: «روی خاشرود سد احداث کرده‌اند و می‌خواهند هشت هزار هکتار اراضی را توسعه دهند. سد بخش‌آباد هم با ظرفیت ۱.۳ میلیارد مترمکعب در حال اجراست و پیک سیلاب را مهار می‌کند. وقتی خبر احداث سد روی خاشرود منتشر شد، همان موقع گفتم افغانستان با این طرح به چشم خودش شلیک کرده است؛ چون گردوغبار ناشی از خشک شدن تالاب‌ها به سمت خود افغانستان هم بازمی‌گردد.»

به گفته او، سد بخش‌آباد که روی رودخانه فراه‌رود ساخته می‌شود، عملاً بخش مهمی از آورد هامون صابری را قطع خواهد کرد: «اگر این سد تکمیل شود، علاوه بر توسعه ۱۲۰ هزار هکتار اراضی جدید، کل آورد فرارود از بین می‌رود و منطقه با بحران شدید گردوغبار و نابودی منابع آبی روبه‌رو می‌شود.»

بحران آب از سیستان تا مشهد

معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان هشدار می‌دهد که تبعات اقدامات طالبان تنها محدود به سیستان نیست و خراسان رضوی را هم درگیر خواهد کرد.

او می‌گوید: «افتتاح سد پاشتان، آب هریرود و سد دوستی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در شرایط عادی دیگر آبی به سد دوستی نمی‌رسد مگر در زمان سیلاب‌ها. خراسان هم وضعیت مناسبی ندارد.»

سرگزی توضیح می‌دهد: «در گذشته به طور متوسط سالانه پنج میلیارد مترمکعب آب وارد کاسه سیستان می‌شد. حالا رودخانه‌های دائمی مهار شده‌اند و اگر رودخانه‌های دیگر هم سد شوند، پوشش گیاهی، اکوسیستم و حتی تمدن شکل‌گرفته در این منطقه با بحران جدی مواجه می‌شود.»

«شهر مشهد هم با توجه به وابستگی به سد دوستی، دچار کاهش منابع آبی می‌شود.»

او همچنین به پروژه انتقال آب از دریای عمان به خراسان اشاره می‌کند و می‌گوید: «قرار بود ۱۸۰ میلیون مترمکعب آب شیرین‌سازی شده به خراسان منتقل شود، اما شنیده شده به دلیل کمبود بودجه، اعتبارات این طرح کاهش یافته است.»

طالبان و «هیدروپلیتیک»؛ آب به‌عنوان ابزار فشار​

فرشید عابدی روزنامه‌نگار اهل سیستان و بلوچستان و فعال حوزه دیپلماسی آب با افغانستان معتقد است طالبان از سدسازی صرفاً اهداف توسعه‌ای ندارد و به آب به‌عنوان یک ابزار ژئوپلیتیکی نگاه می‌کند.

او به رویداد۲۴ می‌گوید: «در چارچوب رویکرد هیدروپلیتیک افغانستان، شاهد ساخت سد‌هایی مانند بند کمال‌خان، سد بخش‌آباد با کمک ترکیه و قطر، کانال‌های انحرافی و سد‌های کوچک روی خاشرود هستیم؛ پروژه‌هایی که هدف آنها استفاده از آب به‌عنوان اهرم فشار علیه کشور‌های پایین‌دست است.»

به گفته عابدی، تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد بخش افغانستانی تالاب هامون پوزک آبگیری شده، اما به واسطه دایک‌ها و بند‌های مصنوعی، آب به سمت ایران هدایت نمی‌شود.

او هشدار می‌دهد: اگر سد بخش‌آباد تکمیل شود، سیستان در سال‌های آینده با شرایطی آخرالزمانی مواجه خواهد شد. عابدی معتقد است سیاست آبی طالبان با پروژه‌ای برای تغییر بافت جمعیتی همراه شده است.

او می گوید ایران در جنگ رسانه‌ای و دیپلماسی آب از طالبان عقب مانده است: «افغانستان هوشمندانه روایت‌سازی می‌کند، اما در ایران حتی مطالعات جامع درباره پیامد‌های زیست‌محیطی سدسازی افغانستان انجام نشده است.»

عابدی همچنین از ضعف دستگاه دیپلماسی ایران انتقاد می‌کند: «متأسفانه در سال‌های گذشته اماکن دیپلماتیک افغانستان به طالبان واگذار شد، بدون آنکه تضمین مشخصی درباره حقابه هیرمند، هامون و هریرود گرفته شود.»

او هشدار می‌دهد: «اگر سد بخش‌آباد تکمیل شود و آب فراه‌رود رهاسازی نشود، وضعیت گردوغبار در سیستان به مراتب بدتر از شرایط امروز خواهد شد؛ تا جایی که شاید مردم به وضعیت فعلی غبطه بخورند.»