شجریان و تلاش برای هویت‌بخشی به موسیقی

سیدابوالحسن مختاباد طی یادداشتی در شماره امروز جهان صنعت با عنوان استاد شجریان و تلاش برای هویت‌بخشی به پیشه ‏موسیقی نوشت: مرگ استاد محمدرضا شجریان پایانی بود بر نزدیک به شش دهه تلاش مستمر در جهت احیای هنر فاخر و ‏فرهمند موسیقی اصیل ایرانی. شجریان استاندارد‌هایی را در حرفه آواز ایجاد کرد و شأنیتی به موسیقی و هنرمند موسیقی داد و ‏جایگاهی به آن بخشید که عموم جامعه از این هنر به نیکی یاد کنند.

موسیقی در ایران تا قبل از دوره رضاخانی، تنها در دربار ‏خواستار جدی داشت و عموم مردم موسیقی را پیشه حساب نمی‌کردند و نه تنها جدی‌اش نمی‌گرفتند بلکه آن را شغلی پست و دون ‏شأن آدمی می‌دانستند. ورود تجدد و به خصوص حضور چهره‌ای به نام علینقی وزیری و نسلی که او تربیت کرد، جایگاه موسیقی را ‏از شغلی پست و بی‌هویت، به پیشه‌ای نسبتا آبرومند و متوسط ارتقا داد. در خاطراتی که از علینقی وزیری نقل شده است، سلوک او ‏در مواجهه با اهل قدرت و ایستادن بر مرز‌ها و اصول نمایان است. هنگامی که سران یکی از کشور‌های اروپای شرقی به مهمانی ‏رضاشاه می‌آید، او دستور می‌دهد تا ارکستر هنرستان ملی به تالار کاخ بیایند برای اجرای موسیقی.

وزیری، اما با نامه‌ای محترمانه ‏از شاه می‌خواهد مهمانش را به هنرستان دعوت کند و اجرا را در همین مکان ببینند تا هم ساختمان هنرستان به مهمان نشان داده ‏شود و هم اجرای کنسرت در تالار هنرستان انجام گیرد. برخی سخن‌چینان و نمامان سعایت کردند و در نهایت به دستور رضاشاه، ‏‏ «وزیری» اخراج شد. او، اما نشان داد که روی برخی اصول ایستاده است حتی اگر به قیمت ترک سمتی باشد که سال‌ها برایش ‏زحمت کشیده بود. این سنت در سال‌های بعد از سوی شاگردان وزیری، چون خالقی ادامه یافت و در سال‌های انقلاب و پس از انقلاب ‏محمدرضا شجریان نماد بارز چنین رفتاری بود. او سعی کرد هنرش را از بازی‌های سیاسی روزمره دور نگه دارد.

هنگامی که در ‏سال‌های نخست انقلاب هوشنگ ابتهاج (م. ا. سایه) و محمدرضا لطفی می‌خواستند در آن کنسرت معروف دانشگاه ملی، برای ‏حزب توده تبلیغ کنند، شجریان نه‌تن‌ها مخالفت کرد بلکه آن رفتار سنگ‌بنای جدایی او از کانون چاووش را فراهم ساخت. در دهه ۷۰ ‏او تعاملی را با سازمان صدا‌وسیما آغاز کرد تا بتواند این هویت را در منظر عمومی هم تثبیت کند. حضور در برنامه نوروزی سال ‏‏۱۳۷۲ سیما نمونه‌ای از این رفتار بود. اما به نظر می‌رسید جریان‌های مخالف موسیقی چنین حضوری را برنتابیدند و رییس وقت ‏سازمان صدا و سیما نیز نه تنها نتوانست چنین جریانی را استمرار دهد بلکه بعد‌ها با پخش غیرمجاز بسیاری از آثار استادان ‏موسیقی از جمله آثار استاد شجریان، سنگ‌بنای تعدی به حقوق مادی و معنوی هنرمندان از سوی صدا‌وسیما را فراهم آورد. رفتار ‏شجریان در این ماجرا حرفه‌ای بود. او ابتدا نامه‌ای اعتراضی به سازمان نوشت و سپس به دادگاه پناه برد تا بتواند از هویت صنفی ‏و شغلی خود با توجه به همین قوانین موجود دفاع کند.

متاسفانه شعبه‌های دادگاه در این ماجرا به جای برخورد حقوقی، برخوردی ‏سیاسی پیشه کردند به این معنا که پرونده یک شکایت را چنان طول دادند که مشمول مرور زمان شد و دیگری تا به امروز و پس ‏از ۱۱ سال همچنان بدون نتیجه مانده است. در حیطه‌های دیگر نیز استاد شجریان سعی کرد هویت‌بخشی به پیشه موسیقی را لحاظ ‏کند، چه در محتوای آثاری که ارائه می‌کرد و چه در برخی رفتار‌های اجتماعی و هنری دیگر همانند کمک به زلزله‌زدگان بم و… ‏این رفتار‌ها تاثیرات اجتماعی فراوانی بر جای نهاد و در کنار آن هنرمندان دیگری، چون استادان علیزاده، لطفی، ناظری و ‏مشکاتیان و… بر همین نهج گام زدند و امروز و بعد از گذشت چند دهه دیگر جامعه و مردم ایران موسیقی را به عنوان یک پیشه ‏پذیرفته‌اند.

ما در فقط تهران بیش از ۷۰۰ آموزشگاه موسیقی داریم و فعالان موسیقی در کشور بیش از هفت میلیون تن هستند و ‏شاید بعد از سینما، بیشترین گردش اقتصادی را در حیطه هنر‌ها داشته باشند. این تلاش و هویت متاسفانه هنوز از سوی برخی ‏نهاد‌ها و جریانات ذی‌نفوذ به رسمیت شناخته نشده است. تمدن، اما میلیمتری ساخته می‌شود و به جلو می‌رود. دیر و دور نخواهد بود ‏که نفوذ رفتار و سلوک چهره‌هایی، چون شجریان در هویت‌بخشی به پیشه موسیقی مخالفان را هم به تسلیم وادارد و دیدگاه‌های سخت ‏و استوار آن‌ها را دود کند. ‏