تضعیف کنش‌گری اجتماعی به نفع حاکمیت نیست

روزنامه همدلی با سعید معدنی، جامعه‌شناس گفتگو کرده که متن این گفت‌وگو در ادامه آمده است.

آقای دکتر تعریف کار داوطلبانه چیست، یا به تعبیر جامعه‌ای که اعضای آن کنش‌گر هستند چه ویژگی‌هایی دارد؟

کنش‌گری یک کار آگاهانه و اختیاری است که در مقابل انفعال قرار می‌گیرد و معمولاً دارای هدف است. از زمانی‌که جوامع به‌سمت دموکراسی حرکت کردند مردم خودشان را مسئول اتفاقات پیرامون خود دیدند، حالا چه در قالب احزاب و چه در قالب مشارکت در انتخابات یا کمک‌های اجتماعی از طریق خیریه‌ها و گروه‌های امدادی و...، به‌هر صورت وارد عرصه شدند، این‌جاست که کنش‌گر احساس می‌کند می‌تواند موثر باشد. اما در جوامعی که به اصطلاح محدودیت‌هایی وجود دارد یک کنش‌گر خودش را سانسور می‌کند و دست به عصا حرکت می‌کند.

فرض کنید در جامعه‌ای که فقط محدوده مشارکت در قالب انتخابات باشد، مردم احساس می‌کنند فقط برای انتخابات حضور دارند و در سایر موارد به آن‌ها مراجعه نمی‌شود. به‌همین خاطر کنش‌گری داوطلبانه در این جوامع چندان معنا پیدا نمی‌کند. از طرفی در این جوامع برخی کنش‌گرها هم که به‌هیچ وجه سیاسی نیستند، برای‌شان محدودیت‌هایی ایجاد می‌شود و حتی به زندان می‌افتند، مانند همین ماجرای خیریه امام علی(ع)، به‌همین خاطر کنش‌گری داوطلبانه در کشورهای جهان سوم با محدودیت‌ها و با شکست‌های زیادی مواجه بوده است.

بنابراین محدودیت‌ها سبب محدود شدن کار داوطلبانه افراد می‌شود؟

بله؛ در جوامعی که تفکر غیرخودی ناخودآگاه حذف می‌شود کنش‌گرهایی که خارج از آن دایره هستند نمی‌توانند برای مشارکت در مسائل اجتماعی ورود پیدا کنند. این را ما به دفعات تجربه کرده‌ایم.

یعنی امر کار داوطلبانه در این جوامعی که شما تعریف کردید، نیاز دارد که افراد اصطلاحاً در مدار باشند؟

خیلی مواقع هست که اصلاً افراد را به مدار راه نمی‌دهند، آن‌هایی هم که داخل هستند دائم محدود می‌شوند و بایستی در یک خط قرار بگیرند. مانند همان داستانی می‌شود که در یونان باستان است. این‌که در اسطوره یونانی تختی بوده و همه را با آن تخت اندازه می‌گرفتند، هرکسی بزرگ‌تر بود پاهایش را می‌زدند و اگر کوچک‌تر بود او را می‌کشیدند که اندازه تخت شود.

در چنین شرایطی جامعه مدنی که معمولاً با همین کارهای داوطلبانه شناخته می‌شود روبه ضعف و کوچک شدن می‌رود؛ این اتفاق چه پیامدهایی دارد؟

این وضعیت مشکلات زیادی ایجاد می‌کند. در چنین شرایطی افراد احساس تعلق به جامعه نمی‌کنند، به‌نوعی خودشان را مَحرم به سیستم نمی‌دانند و خودشان را به حاشیه می‌کشند، در حل کردن مشکلات دخالت نمی‌کنند، شما نگاه کنید این روزها آب‌گرفتگی و سیل در مناطق جنوبی مجدد به‌راه افتاده است، در چنین شرایطی باید کلی داوطلب برای کمک به آن مناطق بروند، اما شما امروز چندان خبری از حضور نیروهای داوطلب نمی‌بینید.

من به‌خاطر دارم برای زلزله بم مشارکت داوطلبانه مردم واقعاً زیاد بود، زلزله کرمانشاه را نگاه کنید، آن‌جا محدودیت‌های بیشتری برای مشارکت‌های مردمی ایجاد کردند، اما با این وجود مثلاً دکتر زیباکلام، علی دایی و برخی دیگر فعالیت‌های داوطلبانه خوبی انجام دادند، اگرچه بعد از آن دیگر در کمتر حادثه‌ای اجازه مشارکت داوطلبانه داده شد و کمک‌ها فقط از طریق هلال احمر صورت گرفت. یعنی به‌طریقی مشارکت‌ها را کم می‌کنند و این هم به‌دلیل خط باریکی هست که اجازه نمی‌دهد همه حضور داشته باشند.

برای بهبود چنین وضعیتی، این‌که مردم بتوانند کار داوطلبانه انجام دهند، بهترین توصیه چیست؟

ببینید، واقعیت این است که امر اجتماعی را باید به جامعه واگذار کرد. از آلوده کردن مسائل اجتماعی با ایده‌های سیاسی، جناحی و ایدئولوژیک باید پرهیز کرد. برای مثال وقتی سیل و زلزله می‌آید و گروه‌های داوطلب مردمی در صحنه حاضر می‌شوند باید به آن‌ها اعتماد کنیم. مسائل اجتماعی اصلاً ظرفیت نگاه سیاسی و ایدئولوژیک ندارد، این‌که در داستان انتخابات کسی را رد یا تایید صلاحیت می‌کنند امری جدا است، اما در امر اجتماعی ما نباید امکان حضور و انجام کمک‌های مردمی را به طیف و گروه خاصی محدود کنیم. یا که بگوییم سلبریتی‌ها حق مشارکت ندارند، اتفاقاً یک سلبریتی در چنین مواقعی است که باید نقش اجتماعی خودش را بازی کند.

اما گاهی به‌قدری محدودیت وجود دارد و دامنه مشارکت محدود است که کنش‌گر نمی‌تواند نقش خودش را ایفا کند. ما نباید قدرت اجتماعی خیلی‌ها را دست‌کم بگیریم، اگر از این ظرفیت‌ها درست استفاده شود می‌توان از آن‌ها برای حل مشکلات و معضلات اجتماعی کمک گرفت. بنابراین فکر می‌کنم جمع شدن مشکلات در کشور یکی از دلایلش این باشد که حاکمیت اجازه نمی‌دهد افراد غیرخودی فعال باشند به همین دلیل مشکلات دائم روی هم انباشته شده و حل نمی‌شود. بنابراین برای حل خیلی از مشکلات رویکرد اجتماعی نیاز است تا رویکرد سیاسی، از این منظر امر اجتماعی باید به اجتماع واگذار شود؛ در این‌صورت بار بزرگی هم از دوش حکومت برداشته خواهد شد.