روایتی از سرنوشت وزرای امور خارجه در ایران

مطهره شفیعی در روزنامه آرمان ملی نوشت: دولت دوازدهم هم به پایان رسید؛ این روزها یک سوال بیش از همه مطرح است و آن هم سرنوشت دولتمردان تاثیرگذار پس از خروج از دولت است. پر بیراه نیست اگر اذعان شود محمدجواد‌ظریف تاثیرگذارترین دولتمرد روحانی بود و خارج از جایگاه وزارتی، توانست با ارائه ایده‌ها و مذاکرات مفید کشور را از بسیاری از بحران‌ها نجات دهد. عملکرد و منش ظریف چنان مورد استقبال اکثریت جامعه بود که از او خواستند با کاندیدا شدن در انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۰ به تداوم اجرای ایده‌ها و برنامه‌هایش بپردازد. اما ظریف نپذیرفت چرا که می‌دانست جریانی درصدد مچ گیری از او هستند و نمی‌خواست فضای انتخابات را متشنج کند.

برخی عدم کاندیداتوری ظریف و انتشار گفت‌وگو محرمانه او را پایان عمر فعالیت‌هایش در عرصه دیپلماسی دانستند و باوردارند ظریف دیگر دارای جایگاهی نخواهد بود. ظریف هم البته تمایلی به پست اجرائی ندارد، چرا که می‌داند اجازه تاثیرگذاری به او داده نخواهد شد که نمونه بارز آن سریال گاندو بود. پس بر اساس آنچه تا به امروز بیان کرده، قصد دارد به دانشگاه برگردد و به امور آموزشی و تحقیقی بپردازد. شاید او تنها وزیر خارجه ای بود که پست دیگری را نپذیرفت و ترجیح داد در فضای آرام حضورداشته باشد تا شاید با تغییر فضای سیاسی کشور تصمیم به بازگشت به کرسی وزارت و حتی ریاست جمهوری بگیرد. آنچه ظریف بارها بر آن تاکید کرد تحقق خواست مردم است بنابراین زمانی که می داند دلواپسان و فضای سیاسی کشور این اجازه را به او نخواهند داد ، شعار با مردم را بار دیگر محقق میکند.

وزیری که محبوب نشد

پیش از ظریف سکان اداره عرصه سیاست خارجی کشور در دست علی اکبر صالحی بود. او از سال ۸۹ تا ۹۲ وزیر خارجه بود و برکناری منوچهر متکی سبب شد تا این جایگاه به او برسد. صالحی هم مانند ظریف مرد دانشگاه بود اما ترجیح داد در قدرت بماند به نحوی که رئیس سازمان انرژی اتمی شد. صالحی نتوانست مانند ظریف در افکار عمومی چهره ماندگاری داشته باشد بنابراین ترجیح داد بدون سر و صدا بر کرسی ریاست سازمان انرژی اتمی تکیه بزند و باز هم بر خلاف ظریف چندان شانس موفقیت در انتخابات‌هایی مانند ریاست جمهوری را ندارد.

وزیری که از عرصه حذف شد

منوچهر متکی از ۲ شهریور ۱۳۸۴ تا۲۲ آذر ۱۳۸۹وزیر خارجه دولت احمدی‌نژاد بود که پایان خوشی نداشت. متکی در حالی که به منظور ابلاغ پیام محمود احمدی‌نژاد در سنگال به سر می‌برد، از سمت خود برکنار شد به عبارتی او حین مذاکره و توسط رئیس‌جمهور سنگال از عزل خود با خبر شد. همین اتفاق باعث شد که دیگر جایگاهی در عرصه بین المللی نداشته باشد. متکی برای جبران شکستی که در مقام وزیر خارجه پذیرا شده بود، سعی کرد در انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۲ کاندیدا شود که باز هم شکست خورد. او قائل به تن دادن به تصمیم جمعی اصولگرایان نشد و بصورت فردی کاندیداتوری خودش را اعلام کرد اما شورای نگهبان صلاحیت او را تایید نکرد. پس از این شکست‌ها حتی حاضر نشد کاندیدای مجلس شود و ترجیح داد یک سیاستمدار باقی بماند.

وزیری که در عرصه دیپلماسی ماند

پیش از متکی، کمال خرازی از۲۹ مرداد ۱۳۷۶ تا۲ شهریور ۱۳۸۴وزیر خارجه بود. او آشنا به عرصه دیپلماسی و فرد مورد اعتمادی برای این جایگاه بود. پس از پایان وزارت به عنوان رئیس شورای راهبردی روابط خارجی فعالیت کرد. خرازی در طول دوران وزارتش با رئیس جمهور وقت یعنی خاتمی اختلاف زیادی داشت که خودش به یکی از اختلافات چنین اشاره کرده است:« یکی از دل‌خوری‌های من گرایش آقای خاتمی به اداره وزارت خارجه به صورت مشارکتی بود. به همین جهت ایشان اصرار داشت که معاونین سیاسی وزارت خارجه به صورت هفتگی همراه اینجانب با ایشان جلسه داشته باشیم تا در آن جلسه نسبت به مسائل سیاست خارجی بحث شود و تصمیمات مقتضی اتخاذ گردد. در حالی که من با این روش مخالف بودم که تصمیمات سیاست خارجی به صورت مشارکتی اتخاذ شود» خزاری پس از خروج از وزارت سمت دولتی نداشت اما تا به امروز تمایلی به پذیرفتن پایان دوره تاثیرگذاری مستقیم ندارد و ترجیح میدهد در قامت رئیس شورای راهبردی نقشی در این عرصه داشته باشد.

وزیری که ابوالمشاغل شد

علی اکبر ولایتی وزیر خارجه دو دولت بود یعنی از ۲۴ آذر ۱۳۶۰ تا۲۹ مرداد ۱۳۷۶بر این مسند حضور داشت. پس از پایان دوران وزارتش با نظر آیت‌ا... هاشمی، عضو حقیقی مجمع تشخیص مصلحت نظام شد. ولایتی بیش از وزرای خارجه دیگر صاحب سمت است به نحوی که، مشاور امور بین‌الملل مقام معظم رهبری، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، رئیس هیأت مؤسس و امنای دانشگاه آزاد اسلامی، استاد ممتاز دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، عضو شورای سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی ایران، دبیرکل مجمع جهانی بیداری اسلامی، رئیس شورای مرکزی انجمن اسلامی پزشکان ایران، سخنگوی جبهه متحد اصولگرایان، عضو مجمع جهانی اهل بیت و رئیس بیمارستان مسیح دانشوری است. در سال ۹۲ بخت خودش را برای جلوس بر کرسی ریاست‌جمهوری آزمود که موفق نبود و ۲٬۲۷۲٬۱۲۲ رای کسب کرد.

وزیری که شهید شد

پیش از ولایتی، فردی عهده دار وزارت خارجه شد که تنها ۶ ماه در این جایگاه حضور داشت چرا که پس از آن به عنوان نخست وزیر انتخاب شد. پیش از او، محمدعلی رجایی وزیر خارجه بود. شهید رجایی در دوره‌ای از ۱۱ مارس ۱۹۸۱ تا ۱۵ اوت ۱۹۸۱ ضمن نخست وزیری، وزارت امور خارجه را نیز به عهده داشت. شهید رجایی در ۸ شهریور ۱۳۶۰ خورشیدی بعد از اینکه کم‌تر از یک ماه رئیس جمهور بود به همراه محمدجواد باهنر در انفجار ۸ شهریور ۱۳۶۰ به شهادت رسید. او در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل متحد با نشان دادن آثار شکنجه روی پاهایش (از زندان‌های زمان شاه) خاطره‌ای ماندگار از مظلومیت ملت ایران در مهمترین سازمان بین المللی به‌جای گذاشت.