چرا زبان فارسی در دنیا رسمی نشد؟

خبرگزاری ایلنا: مبرهن است که بعد از ورود اسلام به ایران، نوعی درهم‌تنیدگی بین زبان فارسی و عربی ایجاد شد. این موضوع گاه آنقدر کش‌دار می‌شود که برخی می‌گویند زبان فارسی لهجه‌ی سی و سوم از زبان عربی است. اما آیا این سخن دارای جایگاه است یا خیر؟ نسیم عربی (عضو هیات علمی دانشگاه مذاهب اسلامی) در پاسخ به این سوال می‌گوید: «با یک قیاس ساده می‌توان دریافت که از منظر خانواده‌های زبانی، به هیچ وجه بین دو زبان فارسی و زبان عربی، خویشاوندیِ زبانی وجود ندارد، چه برسد به اینکه بگوییم زبان فارسی، زیر شاخه زبان عربی است.»

این استاد دانشگاه با پیش کشیدن مبحث معربات گفت: «در کتاب «المعاجم الفارسیه فی المعاجم العربی» حدود ۳ هزار کلمه عربی را که از زبان فارسی به عربی راه یافته، جمع آوری شده است. » با این وصف این متخصص حوزه زبان عربی تصریح کرد که برگ برنده در دست زبان عربی است. بررسی میزان تاثیرات متقابل زبان عربی و فارسی بر یکدیگر، نقش یونسکو در جهانی نشدن زبان فارسی، تشریح ادعای نسبت دادن زبان فارسی به لهجه‌ی سی و سوم زبان عربی و همچنین دلایل گرایش دانشمندان ایرانی به زبان عربی ازجمله مباحثی است که در این گفتگو می‌خوانید.

زبان عربی و زبان فارسی در طول تاریخ بده و بستان‌هایی با یکدیگر داشته‌اند. از طرفی غالبا این سخن از زبان برخی (به عنوان مثال پان‌ترک‌ها) شنیده می‌شود که زبان فارسی از لهجه‌های زبان عربی است. به نظر شما چنین سخنی در زبان‌شناسی چه معنا و مفهومی و چه جایگاهی می‌تواند داشته باشد؟

در درجه اول باید بررسی شود که خاستگاه این سخن کجاست. این سخن که زبان فارسی از جمله لهجه‌های زبان عربی است، به جهت رخدادی است که سال‌ها قبل رخ می‌دهد؛ یعنی زمانی که از یونسکو درخواست می‌شود، زبان فارسی به عنوان هشتمین زبان دنیا به رسمیت شناخته شود، ولی آنها پاسخ می‌دهند، زبان فارسی سی و سومین لهجه‌ از لهجه‌های زبان عربی است و به عنوان یک زبان مستقل، قابلیت­‌ها و ویژگی‌­های لازم را برای ثبت جهانی ندارد. در این رابطه در ابتدا باید دید منظور آنها از لهجه چیست؟

در دانش زبان‌شناسی، لهجه مبتنی بر ریتم و آهنگ و فاقد هر گونه قواعد و واژه خاص در یک زبان است. بر مبنای این تعریف، پاسخ یونسکو از نظر علمی بی‌­اساس است. اما اگر منظور از لهجه، شاخه­‌های زیرمجموعه‌ی زبانی باشد که البته تصور خطایی است و زبان‌شناسان باید به این سخن پاسخ دهند که آیا ادعای مطرح شده، استدلال علمی دارد یا خیر؟ باید در فضای بین‌المللی برای چنین جوسازی­‌هایی، پاسخی مستدلّ ارائه شود. من معتقدم زبان‌شناسان ادبیات فارسی مرجع مناسبی برای پاسخگویی به این ادعا هستند. زبان فارسی در شاخه زبان‌های هندی و ایرانی از خانواده زبان‌های هندی - اروپایی قرار دارد. شاخه زبان­‌های ایرانی خود به چندین زبان تقسیم می­‌شوند که یکی از آنها زبان فارسی است. این در حالی است که زبان عربی از جمله زبان‌های سامی و از خانواده زبان­‌های آفریقایی و آسیایی محسوب می‌شود. با یک قیاس ساده می­‌توان دریافت که از منظر خانواده‌های زبانی، به هیچ وجه بین دو زبان فارسی و زبان عربی خویشاوندی زبانی وجود ندارد، چه برسد به اینکه بگوییم زبان فارسی، زیر شاخه زبان عربی است!

برخی معتقدند زبان فارسی از نظر ساختار زبانی مستقل نیست. با این وصف زبان فارسی از نظر ساختار و قواعد زبانی، زبانی کامل است. تفاوت‌های جدی بین این دو زبان وجود دارد. زبان فارسی باستانی، یک زبان ترکیبی بوده و به تدریج و ضمن گذر زمان به یک زبان تحلیلی تغییر ماهیت داده است؛ یعنی در ابتدا در قالب اسم‌ها، صفات و ضمایر صرف می‌شده؛ اما بعدها این حالت از بین رفته و از طریق حروف ربط و یا ترتیب کلمات در جمله، ساختار قواعدی جدید آن شکل گرفته است. در مقابل، واژه­‌های زبان عربی مانند دیگر زبان­‌های سامی، اغلب دارای ریشه‌ی سه حرفی بوده و دارای قالب و وزن مشخصی هستند که زبان فارسی این ویژگی را ندارد.

اگر تاریخ زبان‌­ها را بررسی کنیم، خواهیم دید که پیوند زبانی در همه زبان‌ها اتفاق افتاده است. شاید بهتر باشد این سوال را از مدعیان باستان‌گرایان در ایران و یا همان "پان‌فارس‌ها" بپرسیم که آیا زبانی را سراغ دارند که این پیوند زبانی در آن رخ نداده باشد؟! در کل، بحث این است که این مهاجرت‌ها به دلایل مختلف از جمله عوامل حکومتی و حاکمیتی صورت گرفته است. در پاسخ دقیق‌تر به سوال شما باید گفت که بعد از فتوحات اسلامی و پس از ورود اسلام به ایران، طبیعتا شاهد انتقال از یک حکومتِ کاملا ایرانی با یک فرهنگ ایرانی، تحت عنوان حکومت ساسانیان، به یک دوره‌ی اسلامی، تحت حکومت سیاسی عرب‌ها هستیم.