فهم جوان ایرانی از مهاجرت کجا شکل می‌گیرد؟

فرهیختگان: اگر این روز‌ها چرخی در فضای مجازی زده باشید، احتمالا دیده‌اید که انتشار تصویر قبل از مهاجرت ایرانی‌ها و تصاویر بعد از مهاجرت تبدیل به یک چالش پربازدید شده است. خروجی و برداشتی که مخاطب از دیدن این تصاویر دارد، همان کلیشه همیشگی خواهد بود که مهاجرت اتفاق خوب و مثبتی است؛ موضوعی که فارغ از خوب یا بد بودن دشواری‌های زیادی دارد، اما مساله مهم‌تر علل متفاوت مهاجرت است. موضوعات اقتصادی، دلایل فرهنگی و اجتماعی ازجمله موضوعاتی هستند که می‌توانند افراد را به مهاجرت ترغیب کنند. البته مساله انتخاب کشور برای مهاجرت نیز موضوع دیگری است. اما مساله‌ای که نگرانی‌ها را در این رابطه تشدید می‌کند، این است که علاوه بر اینکه مهاجرت در حال تبدیل شدن به موضوعی است که عموما دانشجویان و نخبگان به طور جدی به آن فکر می‌کنند و برای آن برنامه‌ریزی دارند، به‌نظر می‌رسد میزان این تمایل سال به سال در حال افزایش پیدا کردن است.

برمبنای نظر‌سنجی‌ای که رصد‌خانه مهاجرت ایران در سال ۱۴۰۱ منتشر کرده میل به مهاجرت در میان دانشجویان و فارغ‌التحصیلان ۶۷ درصد ارزیابی شده است؛ میزانی که قابل‌توجه و نگران‌کننده است. از طرفی نیز سن تصمیم‌گیری برای مهاجرت در حال کاهشی شدن است و می‌توان گفت دانش‌آموزان زیادی حتی قبل از زمانی که در کنکور شرکت کنند به مهاجرت فکر می‌کنند. حال سوال اینجاست چه عواملی باعث افزایش میل به مهاجرت در کشور شده است؟ آیا اساسا سیستم تعلیم‌و‌تربیت ما دارد به این سمت می‌رود که دانش‌آموزان و دانشجویان کشور را برای «مهاجرت» و «رفتن» تربیت کند؟

کارآفرینان و دانشجویان بیشترین تمایل به مهاجرت را دارند

پیش از بررسی این موضوع که اساسا چرا تمایل به مهاجرت در میان اقشار مختلف جامعه افزایش پیدا کرده است، نگاهی به آمار درباره میزان مهاجرت انداختیم. برمبنای آماری که رصدخانه مهاجرت ایران در سال ۱۴۰۱ منتشر کرده است، از میان دانشجویان و فارغ‌التحصیلانی که در این نظرسنجی شرکت کرده‌اند، ۴۴.۳ درصد از پرسش‌شوندگان در پاسخ به سوال میزان تمایل‌شان به مهاجرت، پاسخ «خیلی‌زیاد» داده‌اند. ۲۲.۸ درصد نیز میزان تمایل‌شان «زیاد» بوده است. علاوه بر این ۴۲ درصد از کارآفرینان و مدیران ارشد، «خیلی زیاد» و ۲۸ درصد نیز میزان تمایل‌شان به مهاجرت «زیاد» بوده است. بر این اساس به طور کلی میزان تمایل به مهاجرت در همه گروه‌های مورد مطالعه (مدیران میانی، کارآفرینان و مدیران ارشد، کارکنان، دانشجویان و فارغ التحصیلان) به‌جز پرستاران و پزشکان، نزدیک به ۶۰ درصد بوده است. این میزان برای دانشجویان و فارغ‌التحصیلان و دانشجویان خارجی در ایران، در تراز ۶۶ درصد قرار دارد. علاوه بر این نگاهی به این آمار نشان می‌دهد تمایل برای مهاجرت در میان دانشجویان در حال افزایشی شدن است. برای مثال در سال ۱۴۰۰ میزان تمایل دانشجویان به مهاجرت، ۴۰ درصد «خیلی زیاد»، ۲۶ درصد «زیاد» و ۲۰ درصد «متوسط» بوده است. این میزان در سال ۱۴۰۱، ۴۴.۳ درصد «خیلی زیاد»، ۲۲.۸ درصد «زیاد» و ۱۳.۱ درصد «متوسط» بوده است. نکته قابل توجه این است که میزان تمایل مهاجرت در میان کارآفرینان حتی از دانشجویان و فارغ‌التحصیلان هم بیشتر است

نظام آموزشی ما افراد را به سمت مهاجرت هل می‌دهد؟

سوال اصلی، اما این است که چه عواملی باعث شده است تمایل برای مهاجرت در میان جوانان و دانشجویان افزایش داشته باشد. یکی از نهاد‌هایی که می‌توان در آن به دنبال پاسخ برای افزایش میزان مهاجرت گشت، نظام آموزش‌و‌پرورش است. تقریبا بیشتر سال‌های زندگی کودکان و نوجوانان در مدرسه‌ها می‌گذرد، بعد از ۱۳ سال، اما دانش‌آموزانی که حالا دانشجویان دانشگاه هستند به فکر مهاجرت و اپلای کردن هستند؛ امری که چند نکته را مورد توجه قرار می‌دهد؛ یا نظام آموزشی دانش‌آموزان را به سمت مهاجرت هل می‌دهد یا آنقدر کارآمد نیست که جوان‌ها را برای ساخت آینده خود در کشور تشویق کند. برای بررسی بیشتر این موضوع با نجمه قنبری، مدیر مدرسه و کارشناس آموزشی گفتگو کردیم که در ادامه می‌خوانید.

میل به اصلاح و ساختن در نظام آموزشی ما موضوعیت ندارد

قنبری ابتدا به این موضوع اشاره کرد که دلایل مختلفی برای مهاجرت وجود دارد و گفت: «مهاجرت در هر حالتی اتفاق می‌افتاد و درباره علل آن هزاران بحث و موضوع وجود دارد که باید روی آن مطالعه شود که روند، تغییر سن و دیگر شاخص‌های آن چه تغییراتی داشته است و چقدر این دلایل ملموس است. اما در مورد بخش آموزشی آن باید دید که چقدر میل به اصلاح یا ساختن در ادبیات نظام آموزشی ما وجود دارد. نه فقط در متن کتاب‌های درسی بلکه حتی در ادبیات تربیتی ما نیز جایگاه اصلاح و ساختن کجاست؟ یعنی در سیستم تربیتی ما پذیرش اینکه چه چیزی غلط است و آیا شما به عنوان یک شخص می‌توانید آن غلط را به موضوع درست تبدیل کنید، چقدر وجود دارد. متاسفانه نگاه ما این است که همه چیز درست است و هیچ چیز غلط نیست و شما زمانی فرد خوبی هستید که چشم زیاد بگویید. همین می‌شود که در سیستم آموزشی ما جایی برای رویا‌پردازی یا اینکه من فکر کنم اگر چیزی ایراد دارد، می‌توانم اصلاحش کنم باقی نمی‌گذارد. آن وقت چه چیزی باقی می‌ماند؟ اینکه فرد به خود می‌گوید اصلا چنین محیطی برای توانایی‌های من خوب است یا نه؟ چون من می‌خواهم رشد کنم و تغییر بدهم، اما اینجا تغییر ممکن نیست. پس من باید بروم جای دیگری این کار را انجام دهم و این بخش مهم ماجرای مهاجرت است.»

وقتی کسی می‌گوید هرکس دوست ندارد برود، چطور جواب دادیم؟

عبدالعالی موضوع دیگری را که در مهاجرت تاثیر می‌گذارد متوجه برخی اظهارات در داخل کشور دانست و گفت: «نکته دوم را می‌خواهم این‌گونه توضیح دهم، فرض کنید مادر فرزندی هستید که درحال بازی بوده و شیء تیزی وارد چشمش شده و به آن آسیب زده است. برای حل مشکل بچه به بهترین پزشک مراجعه می‌کنیم. برایمان مهم نیست که آن پزشک شلوار لی می‌پوشد یا نه. مثل شما فکر می‌کند یا نه. بچه‌محل‌تان هست یا نه. کشور هم برای حل مسائل جدی خود نیاز به دانشمند دارد و وقتی دایره افرادی که می‌توان از انرژی‌شان به نفع کشور بهره برد، محدود می‌شود با مشکل مواجه می‌شویم. این توهم خیلی مورد تاکید رسانه‌های خارج از ایران قرار می‌گیرد تا این‌گونه القا شود که در این کشور جایی برای نخبگان نیست، مثلا یک نفر در رسانه ملی یک صحبت غلطی می‌کند مبنی‌بر اینکه هرکس دوست ندارد برود. رسانه‌های غربی هم به‌شدت به این موضوع ضریب می‌دهند، ولی بعدش نمی‌آییم توضیح دهیم که این فرد حرف اشتباهی زده است. می‌آییم بگوییم ما همه یک خانواده‌ایم؟ روایت معروفی از نحوه برخورد وجود مبارک پیامبر با طالبان علم وجود دارد. ایشان وارد مسجدی شدند، یک گروه عبادت می‌کردند و یک گروه درحال کار علمی بودند. ایشان سراغ کسانی رفتند که درحال مباحثات علمی بودند. کشور زمانی پیشرفت می‌کند که همه بفهمیم علم امت پیامبر اسلام نسبت به انبیای بنی‌اسرائیل افضل هستند. درک این امر باعث خوب شدن حال ما می‌شود. رسانه باید به این امر کمک کند. در جذب، الگویمان باید سیدعلی خامنه‌ای باشد. در همین انتخابات ایشان تعبیر خوبی دارند چقدر شورای نگهبان حرف ایشان را اجرایی می‌کند نمی‌دانم، اما تعبیرشان خیلی حکیمانه است. اگر تفکر افراد جامعه ما در جذب حداکثری مثل آقا بود واقعا به این مشکلات برنمی‌خوردید.»