بیماری خاموش در کمین ۲۰ میلیون ایرانی

روزنامه ایران: اسم شیرینی دارد، اما همواره کام مبتلایان را تلخ می‌کند. دیابت ملیتوس یکی از شایع‌ترین بیماری‎های غیرواگیر در جهان است که به دلیل تغییر سبک زندگی در سال‌‎های گذشته، افراد زیادی به آن مبتلا شده‎اند. زمانی دیابت نوع ۲ بیماری میانسالان و سالمندان به شمار می‎رفت، اما در سال‎های اخیر به علت افزایش چاقی، عدم تحرک بدنی و سبک غذایی ناسالم، به طور فزاینده‎ای در سنین پایین‎تر نیز دیده می‎شود.

براساس یازدهمین نسخه اطلس دیابت که ابتدای سال‌جاری منتشر شد، در سال ۲۰۲۴ تعداد مبتلایان به دیابت در گروه سنی ۲۰ تا ۷۹ سال بیش از ۵۸۸ میلیون نفر بوده است. پیش‎بینی می‎شود، این تعداد تا سال ۲۰۵۰ از مرز ۸۵۲ میلیون نفر بگذرد. طبق برآورد‎ها در سال ۲۰۲۴ بیش از ۴۰ درصد مبتلایان به دیابت، یعنی بیش از ۲۵۰ میلیون نفر از بیماری خود بی‎خبر بوده‎اند. در این گزارش آمده است، بیش از ۸۷ درصد موارد تشخیص داده نشده در کشورهای با درآمد کم یا متوسط زندگی می‎کنند. 

بر اساس نتایج اعلام شده در اطلس دیابت، بیش از ۹ درصد از کل مرگ‎ها در گروه سنی ۲۰ تا ۷۹ سال به علت دیابت است. به طور کلی در جهان در هر ۱۰ ثانیه یک نفر به علت این بیماری جانش را از دست می‌دهد. از طرف دیگر حدود ۴۰ درصدمرگ‎های ناشی از دیابت در سنین بهره‎وری یعنی۲۵ تا ۶۰ سالگی رخ می‎دهد. بررسی‎ها نشان می‎دهد، در سال ۲۰۲۴ برای اولین بار مخارج درمانی ناشی از دیابت از مرز یک تریلیون دلار گذشت. 

دیابت نوع ۲ بیماری غیرواگیری است که با عواملی مثل کم‎تحرکی، تغذیه نادرست و چاقی ارتباط مستقیم دارد. دکتر علیرضا مهدوی، معاون دفتر مدیریت بیماری‎های غیرواگیر معاونت بهداشت وزارت بهداشت در مورد دیابت و انواع آن می‎گوید: «دیابت یک بیماری جدی و مزمن است و زمانی رخ می‌دهد که بدن نمی‌تواند انسولین تولید کند یا نمی‌تواند به طور مؤثر از آن استفاده کند.

به طور کلی دیابت در سه گروه اصلی «نوع ۱، نوع ۲ و دیابت بارداری» طبقه‌بندی می‎شود. بر اساس نتایج هشتمین دوره پیمایش ملی عوامل خطر بیماری‎های غیرواگیر که در سال ۱۴۰۰ انجام شد، حداقل ۱۴ درصد جمعیت بالای ۲۵ سال کشورمان مبتلا به دیابت هستند و تعدادشان بیش از ۷.۵ میلیون نفر برآورد می‎شود. چنانچه افراد دارای اختلال‌عدم تحمل گلوکز یعنی پیش دیابتی‎ها را به این آمار بیفزاییم، رقم افراد دیابتی و پیش دیابتی به حدود ۲۰ میلیون نفر می‎رسد. یعنی در سال ۱۴۰۰ بیش از ۲۰ میلیون ایرانی بالای ۲۵ سال مبتلا به دیابت یا در معرض ابتلا به دیابت بوده‎اند. »

دیابت انواع مختلفی دارد، یکی از آن دیابت نوع یک است، بیماری دوران کودکی و نوجوانی، ولی می‌تواند در هر سنی رخ دهد. دکتر مهدوی در مورد انواع دیابت توضیح می‎دهد: «پرنوشی، پر ادراری، پرخوری و کاهش وزن معمولاً به تشخیص بیماری می‎انجامد. افراد با دیابت نوع یک، در صورت تأمین دائمی انسولین، آموزش، خود مراقبتی، اندازه‎گیری منظم قندخون، کنترل میزان قند خون با تغذیه صحیح، فعالیت بدنی مناسب، کافی و استفاده منظم و صحیح انسولین و سایر داروهای مورد نیاز، می‎توانند در سلامت زندگی کنند.» 

حدود ۹۰ درصد دیابت در جهان نوع دو است

برخلاف دیابت نوع یک، دیابت نوع ۲ با عواملی مثل کم تحرکی، تغذیه نادرست و چاقی ارتباط مستقیم دارد، او در این‎باره می‎گوید: «در دیابت نوع ۲ قندخون به آهستگی طی چندین سال افزایش می‎یابد، به طوری که بدن خود را با این شرایط تطبیق می‎دهد و به همین دلیل علائم شایع دیابت در این نوع بیماری معمولاً دیده نمی‎شود. حدود ۹۰ درصد دیابت در سراسر جهان دیابت نوع ۲ گزارش شده است. آموزش، خود مراقبتی و پیروی از شیوه زندگی سالم و پایبندی به درمان در کنترل مطلوب بیماری مؤثر است و شواهد محکمی وجود دارد مبنی بر اینکه پیشگیری از دیابت نوع دو امکان‌پذیر است.» 

معاون دفتر مدیریت بیماری‎های غیرواگیر معاونت بهداشت وزارت بهداشت با اشاره به اینکه شیوع دیابت در جمعیت بالغ کشورمان ۱۴.۲ درصد است، توضیح می‎دهد: «برخلاف دیابت نوع یک، دیابت نوع دو بیماری خاموش محسوب می‎شود. معمولاً تعداد افرادی که در مرحله پیش‌دیابت قرار دارند، دو برابر افراد مبتلا به دیابت است. بسیاری از افراد این جمعیت طی سال‎های بعد مبتلا به دیابت می‎شوند. اما حتی اگر مبتلا به دیابت نشوند، از عوارض قلبی عروقی دیابت در امان نیستند. خوشبختانه ۷۵درصد مبتلایان به دیابت در کشورمان از بیماری خود مطلع هستند. نکته مهم امکان مداخله به هنگام در شرایط پیش دیابت است.» 

اصلاح وضعیت پیش‎دیابت با کاهش وزن ممکن است

کاهش ۵ تا ۷ درصد وزن در بسیاری از موارد وضعیت پیش دیابت را اصلاح می‎کند. دکتر مهدی توضیح می‎دهد: «نقش فعالیت بدنی منظم و به مقدار کافی در بهبود وضعیت متابولیک و کنترل قندخون غیر قابل انکار است. وقتی آزمایش قندخون ناشتای‌شان در محدوده پیش‎دیابت است یعنی «۱۰۰ تا کمتر از ۱۲۶ میلی گرم در دسی لیتر»، فعالیت بدنی هوازی به میزان ۱۵۰ دقیقه در سه تا پنج روز هفته و اصلاح رژیم غذایی که منجر به ۷درصد کاهش وزن بدن شود، کلید پیشگیری از ابتلا به دیابت است. »

شیوع دیابت در کشور ما بار مالی بسیاری را به نظام سلامت کشور تحمیل می‎کند. دکتر مهدوی توضیح می‌دهد: «هزینه کلی دیابت نوع ۲ در ایران ۷۸/۳ میلیارد دلار برآورد شده است. مصرف دخانیات و نوشیدنی‌های الکلی، کم‌تحرکی، بی‌تحرکی و عادات بدغذایی از عوامل خطر ابتلا به بیماری دیابت هستند و اکنون آلودگی هوا هم جزو ریسک فاکتورهای بیماری دیابت محسوب می‌شود. این موارد، عامل بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر مانند بیماری‌های قلبی_عروقی، پرفشاری خون، سرطان‌ها و بیماری‌های تنفسی و…هستند.» 

مبتلایان به دیابت ۷۲درصد بیشتر از سایر افراد در معرض خطر حملات قلبی هستند، معاون دفتر مدیریت بیماری‎های غیرواگیر معاونت بهداشت وزارت بهداشت می‎گوید: «خطر سکته‎های مغزی نیز در این افراد ۵۲ درصد افزایش می‎یابد و از طرف دیگر یکی از عوارض عروقی دیابت، زوال عقل است. مبتلایان به دیابت ۵۶ درصد بیش از سایر افراد در معرض ابتلا به انواع دمانس«زوال عقل» هستند. آشناترین نوع زوال عقل بیماری آلزایمر است. طبق مطالعات انجام شده بیماری دیابت احتمال ابتلا به دمانس را در سنین ۶۵ سال و بالاتر افزایش می‎دهد. همچنین هر چه ابتلا به دیابت در سنین پایین‎تری رخ دهد، شانس ابتلا به دمانس افزایش می‎یابد. 

عوامل خطر بروز بیماری دیابت

تغذیه ناسالم، کم‎تحرکی، مصرف الکل و دخانیات عوامل خطر مشترک اغلب بیماری‎های غیرواگیر هستند. اما علاوه براین عوامل، چاقی، اضافه وزن، سابقه فامیلی بیماری دیابت در فامیل درجه یک «پدر، مادر، خواهر و یا برادر»، افزایش غلظت سرمی کلسترول، ابتلا به بیماری فشارخون بالا، سابقه ابتلا به دیابت بارداری، سابقه به‌دنیا آوردن نوزاد با وزن بیش از ۴ کیلوگرم، سابقه مرده‌زایی، سقط‎های مکرر بدون دلیل مشخص، تخمدان پلی کیستیک و اکانتوزیس نیگریکنس شایع‎ترین عوامل خطر ابتلا به دیابت هستند.