راهنمای جامع و کاربردی برای حفظ سلامت روان و ایمنی کودکان در بحران

نی‌نی بان: آنچه می‌خوانید مقاله‌ای به قلم دکتر عاطفه سوهانی، عضو هیئت علمی دانشگاه و متخصص تعلیم و تربیت کودک است که برای راهنمایی والدین در این روزها نوشته شده است:

در شرایط جنگ، بمباران، آوارگی و اخبار ناگوار و مواردی که هیچ کودکی نباید تجربه کند، چگونه با کودکان رفتار کنیم؟  وقتی واقعیتِ جهان این است، چگونه می‌توانیم از فرزندانمان در برابر آسیب‌های روانی و جسمی محافظت کنیم؟

این مقاله فقط یک راهنمای معمولی نیست؛ یک نقشه‌ی عملی است برای والدین، مربیان و هر کسی که دغدغه‌ی حفظ معصومیت کودکان را در بحران دارد. از مدیریت ترس تا خلق فضای امن از پاسخ به سوالات سخت تا بازی‌های درمانی همه را بررسی می‌کنیم.

بخش ۱: جنگ چگونه بر روان کودک تأثیر می‌گذارد؟

کودکان در مواجهه با جنگ، بسته به سن و شخصیتشان، واکنش‌های متفاوتی نشان می‌دهند:

۱. نشانه‌های هشداردهنده در کودکان

- کابوس‌های مکرر یا ترس از خوابیدن.

- بازگشت به رفتارهای کودکانه(مثل شب‌ادراری یا مکیدن انگشت).

- اضطراب جدایی ( چسبیدن به والدین و عدم تمایل به تنها ماندن).

- پرخاشگری یا انزوا(بعضی کودکان پرخاشگر می‌شوند، بعضی کاملاً ساکت).

- تکرار اخبار جنگ در بازی‌ها(مثلاً ساختن خانه‌های خراب یا بازی‌های خشونت‌آمیز).

۲. چرا کودکان متفاوت از بزرگسالان جنگ را درک می‌کنند؟

- تفکر عینی دارند: برایشان بمب = "چیزی که همه را می‌کشد" است، نه یک مفهوم انتزاعی.

- احساس مسئولیت می‌کنند: ممکن است فکر کنند تقصیر آنهاست ("اگر من بچه خوبی بودم، جنگ نمی‌شد").

- نیاز به امنیت مطلق دارند:یک خبربد می تواند مدتها برایشان اضطراب ایجاد کند.

بخش ۲: ۷ استراتژی کلیدی برای محافظت از کودکان در جنگ

۱. اخبار را فیلتر کنید اما دروغ نگویید.

- چه بگوییم؟

- بگویید بعضی جاها جنگ هست، اما ما همه‌چیز را برای ایمنی تو انجام می‌دهیم.

-  نگویید هیچ خطری وجود ندارد.(کودک تناقض را حس می‌کند).

- چه کنیم؟

- تلویزیون و شبکه‌های خبری را در حضور کودک روشن نکنید.

- اگر پرسید آیا ما هم می‌میریم؟ بگویید: ما الان جای امنی هستیم و مراقب هم هستیم.

۲. روال عادی زندگی را حفظ کنید حتی در بحران

کودکان به قابل پیش‌بینی بودن نیاز دارند:

- برنامه‌های روزانه مثل ساعت خواب، غذا و بازی را تا حد ممکن حفظ کنید.

- اگر مجبور به ترک خانه شدید، یک شیء آشنا(عروسک، کتاب) همراه کودک باشد.

۳. به سوالات سخت پاسخ دهید—بدون ترساندن.

سوال کودک: چرا مردم می‌کشند؟

پاسخ نامناسب:  آدم‌ها بد هستند.

پاسخ مناسب: بعضی آدم‌ها یاد نگرفته‌اند با حرف مشکلات را حل کنند.

سوال کودک: آیا به ما هم بمب می‌زنند؟

پاسخ نامناسب:  نه، اصلاً!

پاسخ مناسب: ما الان اینجا ایمن هستیم و پلیس/سربازها از ما محافظت می‌کنند.

۴. ترس را به اقدام مثبت تبدیل کنید.

- از کودک بخواهید نقاشی برای کودکان مناطق جنگ‌زده بکشد.

- با هم کیف کمک‌های اولیه درست کنید (این کار حس کنترل می‌دهد).

۵. بازی، بهترین روان‌درمانگر است.

- بازی‌های کاهش اضطراب:

- قایم‌باشک در تاریکی(برای کاهش ترس از تاریکی در پناهگاه).

- خانه‌سازی با بلوک‌ها(برای تقویت حس امنیت).

-اجازه دهید جنگ را در بازی تکرار کند(این کار به پردازش ترس کمک می‌کند).

۶. مواجهه با رفتارهای پس‌رونده (Regression)

اگر کودک به رفتارهای قبلی (مثل مکیدن انگشت) برگشت:

-  سرزنش نکنید.

-  بگویید: گاهی من هم دوست دارم مثل بچه‌ها باشم، اشکالی ندارد.

۷. مراقب خودتان باشید کودکان اضطراب شما را می‌خوانند.

- اگر شما وحشت‌زده باشید، کودک هم می‌ترسد.

- تمرین‌های آرام‌بخش:حتی ۵ دقیقه تنفس عمیق پشت در بسته، کمک می‌کند.

بخش ۳: بازی‌ها و فعالیت‌های عملی برای شرایط بحران

۱. بازی مامان/بابای امن:

- کودک نقش والدین را بازی کند و شما نقش کودک را ببینید چگونه از شما محافظت می‌کند (این کار به او حس قدرت می‌دهد).

۲. نقاشی احساسات رنگارنگ:

- از او بخواهید ترس‌هایش را بکشد، سپس با رنگ‌های روشن روی آن طرح‌های امیدوارکننده بکشید.

۳. داستان‌سرایی درمانی:

- قصه‌ی شهری که طوفان آمد، اما مردم با هم از آن گذشتند.

بخش ۴: وقتی جنگ تمام شد—بازسازی روان کودک

- علائم PTSD (اختلال استرس پس از سانحه) در کودکان:

- فلش‌بک، کابوس‌های مکرر، اجتناب از مکان‌های خاص.

- چه کنیم؟

- اگر علائم بیش از یک ماه ماند، از روانشناس کودک کمک بگیرید.

- قصه‌گویی درمانی و بازی‌های گروهی را ادامه دهید.

نتیجه‌گیری

جنگ می‌آید و می‌رود، اما کودکی باید بماند.

ما نمی‌توانیم همیشه جهان را تغییر دهیم، اما می‌توانیم پناهگاه عاطفیِ کودکمان باشیم . با صداقتِ بدون ترس، بازی‌های هدفمند و حفظ امید، حتی در تاریک‌ترین شرایط، می‌توانیم نور کودکی را زنده نگه داریم.

شما چه تجربه‌ای در این زمینه دارید؟ چه بازی‌هایی به فرزندتان کمک کرده است؟ تجربه های تان را در کامنت ها بنویسید.