یک ماده یوز با ۵ توله ثبت شد

همشهری آنلاین: تعداد یوزهای در طبیعت کشور از ۱۷ قلاده، حداقل به ۲۷ قلاده رسید. سرشماری ۶ ماه اخیر نشان داد که زیستگاه یوز زادآور است.

بر اساس آخرین سرشماری‌های دفتر حفاظت از یوز آسیایی ۱۷ یوز بالغ و ۱۰ توله از جلوی دوربین‌های تله‌ای سازمان حفاظت محیط زیست گذر کرده‌اند و از همه جالب‌تر ثبت یک ماه یوز در خراسان شمالی به همراه ۵ توله است؛ تاحالا بیشتراز ۴ توله همراه مادر در طبیعت ایران دیده و ثبت نشده است. علاوه بر این یوزها، ۶ قلاده یوز هم در سایت تکثیر در اسارت زندگی می‌کنند.

جمعیت یوزپلنگ آسیایی به نقطه‌ای رسیده که بسیاری از متخصصان گذر موفق از این مرحله را «آخرین فرصت» برای بقای این گونه می‌دانند. وضعیت یوز پلنگ آسیایی به گونه‌ای است که اگر امروز برنامه‌ها به مدیریت تهدیدها، تامین نیروی انسانی، کنترل تعارضات و حفاظت مؤثر از زیستگاه‌ها متمرکز نباشد و در ۵ سال آینده به نتیجه نرسد، این گونه برای همیشه از طبیعت ایران حذف خواهد شد و ما کشوری خواهیم شد که کمتر از یک قرن ۳ گربه‌سان بزرگ جثه‌اش را منقرض کرده است.

حفاظت از یوزپلنگ آسیایی در ایران، یکی از پرچالش‌ترین و در عین حال پرحاشیه‌ترین پروژه‌های حفاظتی کشور در دو دهه اخیر بوده است؛ پروژه‌ای که بیشترین میزان مشارکت اجتماعی، حضور محققان و حمایت نهادهای بین‌المللی را تجربه کرده است. این پروژه از سال ۱۳۸۰ آغاز شد و در سه‌فاز تا سال ۱۳۹۷(۱۷ سال) ادامه یافت. پس از ۶ سال وقفه، پروژه ملی حفاظت از یوزپلنگ آسیایی از ابتدای امسال دوباره آغاز شد.

باقر نظامی بلوچی که سال‌ها در حوزه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی فعالیت کرده در گفت‌وگو با همشهری می‌گوید: در طول این مدت، مبلغ ۱.۸ میلیون دلار از سوی نهادهای بین‌المللی برای این پروژه به صورت نقدی هزینه شده است. سازمان حفاظت محیط زیست نیز بخشی از این مبلغ را برای ساخت پاسگاه و حقوق محیط‌بانان تا خودروها و تجهیزات اختصاص داده است. یک سؤال چالش‌برانگیز در ابتدای شروع پروژه حفاظت از یوز در سال ۱۳۸۰ این بود که یا یوزپلنگ در ایران منقرض شده یا جمعیت باقی‌مانده آنقدر کم است که امکان بقا برایش وجود ندارد. پروژه برای پاسخ دادن به این سوال راه افتاد.

او از جمله محققینی است که معتقد در اواخر دهه ۱۳۸۰ جمعیت یوزپلنگ در ایران افزایشی بوده است. و در مورد دلایل کاهش جمعیت یوز از اوایل دهه ۹۰ می‌گوید: به یکباره در ایران با تشدید تحریم‌ها مواجه شدیم و بحث درآمدزایی و اقتصاد کشور حرف اول در کشور شد. در استان یزد که ۵ زیستگاه از ۱۰ زیستگاه اصلی یوزپلنگ در آن قرار داشت، به یکباره معادن توسعه پیدا کردند. با توسعه معادن و به تبع آن، توسعه جاده‌ها و افزایش نیروی انسانی، فشار بر زیستگاه‌ها افزایش یافت مثلا معدن چادرملو این استان به تنهایی بیش از ۴هزار پرسنل دارد. مقایسه کنید با سازمان حفاظت محیط زیست که در کل کشور حدود ۳هزار محیط‌بان دارد. یوزپلنگ هم که گونه‌ای بسیار خجالتی است و با این حجم از تردد و توسعه بسیار آسیب می‌بیند.

تلفات یوز در یزد، بیشتر از سمنان

مدیر پروژه ملی حفاظت از یوزپلنگ آسیایی مثال جالبی از میزان تلفات یوز در کشور می‌زند و می‌گوید: اگر از علاقمندان به یوز بپرسید که تصادفات جاده‌ای یوزپلنگ در کجا بیشتر رخ می‌دهد، همه می‌گویند سمنان، محور شاهرود به سبزوار. در حالی که ما در اواخر دهه ۱۳۸۰، دوازده یوزپلنگ در تصادفات جاده‌ای یزد از دست داده‌ایم. بین اواخر دهه ۱۳۸۰ و اوایل دهه ۱۳۹۰ (در طول شش سال) ۳۹ یوزپلنگ را از دست داده‌ایم. اینها مواردی هستند که مستند شده‌اند، قطعا تعداد واقعی تلفات بسیار بیشتر و شاید دو برابر این رقم بوده باشد. در منطقه توران هم که یکی از زیستگاه‌های مطرح یوزپلنگ است، در بین سال‌های ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۲، ۱۴یوزپلنگ ماده بالغ به غیر از نرها، ناشناس‌ها و نابالغ‌ها به اشکال مختلف تلف شده‌اند.

او درباره چالش‌های پروژه یوزپلنگ می‌گوید: در طول این سال‌ها ادارات کل در استان‌ها به پروژه حفاظت از یوزپلنگ به عنوان یک منبع پول و نیرو نگاه می‌کرده‌اند. آنها «پروژه حفاظت از یوز» را به نوعی دخالت در کار خود می‌دانستند، در حالی که پروژه یک دفتر علمی و مشاوره‌ای است. آنها می‌گفتند شما پول دلاری می‌آورید، منبع مالی دارید، خودتان بیایید نیرو بگیرید، خودتان بروید تجهیزات بگیرید و از زیستگاه‌ها حفاظت کنید. در حالی که پروژه حفاظت از یوز از ابتدا هیچ‌گاه دنبال این نبوده که اختیارات استان‌ها گرفته شود؛ هدف این بوده که منبع مالی مازاد برای استان‌ها فراهم شود و مشاوره علمی به آنها داده شود تا در مسیر درست حرکت کنند.

چالش اساسی دیگر، ویژگی زیستگاه‌های یوز است. باقر نظامی بلوچی می‌گوید: زیستگاه‌های یوزپلنگ، کاملا کویری، بیابانی و دور از دسترس است. یک‌سوم مناطق تحت مدیریت سازمان محیط زیست، در حوزه زیستگاه‌های یوزپلنگ قرار دارد ولی فقط ۳درصد از نیروهای محیط‌بانی (حدود ۱۰۰ نفر از ۳۰۰۰ نفر) در اختیار این مناطق است. از سوی دیگر اهداف حفاظتی پروژه یوزپلنگ همواره در تقابل با اهداف توسعه‌ای دستگاه‌های اجرایی دیگر، مانند وزارت جهاد کشاورزی و وزارت راه و شهرسازی.

چرا یوزهای ایران می‌میرند؟

مدیر طرح حفاظت از یوز آسیایی با تاکید بر اینکه هرگونه تصمیمی‌گیری در مورد یوز باید کاملا علمی و سنجیده باشد می‌گوید: ما با گونه‌ای بسیار پیچیده طرف هستیم که نه فقط همیشه در مقابل سایر گوشتخواران مغلوب است حتی در برابر سایر گونه‌ها هم استراتژی پیچیده باید اتخاذ کند. به همین دلیل باید ابعاد و تبعات تصمیماتمان در مورد این گونه را از قبل بدانیم این درحالی است که متاسفانه در بسیاری از مواقع، این تصمیمات در مورد زیستگاه‌های یوز نیفتاده است.

باقر نظامی بلوچی می‌گوید: در طول این دو دهه، حداقل ۱۵۰ توله یوزپلنگ در ایران به دنیا آمده است. نکته جالب این است که نرخ بقای توله یوزها در ایران، بیش از دو برابر نرخ بقا در زیستگاه‌های آفریقایی است (یعنی توله یوزهای ایران می‌توانند یکسال اول را به خوبی طی ‌کنند) ‌ولی چرا جمعیت یوز افزایش نیافته است؟ چرا از ۱۵۰ یوز متولد و ثبت شده نرخ تلفات اینقدر بالاست؟ ما توانسته‌ایم آمار ۶۸ مورد تلفات را به صورت مستند استخراج کنیم؟ این در حالی است که در درون زیستگاه‌ها، محیط‌بانان ما کار خود را به درستی انجام می‌دهند؛ یوز مادر زادآوری خوبی دارد.

او با اشاره به اینکه ۸۵ درصد تلفات مربوط به انسان بوده است می‌گوید: بیشترین آمار تلفات (۴۰درصد) مربوط به مواردی بود که دامداران یا شکارچیان به صورت مستقیم یوزپلنگ را کشته‌اند. به نظر می‌رسد کشتن حیوان بخشی از فرهنگ ما ایرانیان باشد. جاده‌ها ۳۵درصد تلفات را برعهده داشتند و سگ‌های گله حدود ۱۲ درصد.

او در پاسخ به اینکه آیا ممکن است برای پروژه تکثیر در اسارت یوز نری از طبیعت جدا شود می‌گوید: از سال ۱۳۹۸ تا امسال ۳۴ مورد تولد توله با همین جمعیت اندک ثبت کرده‌ایم اما ۱۳ مورد از آن‌ها تلف شده‌اند و ۶۲ درصد آن‌ها حتی یک سالگی را پشت سر گذاشته‌اند. تمام یوزهای ماده در طبیعت در فرآیند زادآوری شرکت داشته‌اند و به همین دلیل کار پر ریسکی است که نری را از طبیعت جدا کنیم چرا که طبیعت دارد کار خود را می‌کند و ما صرفا باید زیستگاه را امن کنیم.

دو پروژه اصلی پروژه حفاظت از یوز آسیایی حفاظت از زیستگاه و طرح تکثیر در اسارت است. مدیر این پروژه در پاسخ به اینکه امیدش به کدام یک از این پروژه‌هاست می‌گوید: قبول کنید که ما کار بسیار سختی را پذیرفته‌ایم؛ کاری پرریسک و پرهیاهو. اما تیمی در سازمان حفاظت محیط زیست آمد که به هر شکل ممکن از ما حمایت می‌کند و حیف است که این فرصت را مغتنم نشماریم و تمام تلاش خود را انجام ندهیم. در این چند ماه از شروع مجدد پروژه، موفقیت‌های خوبی هم داشته‌ایم. اسم پروژه حفاظت از یوز است ولی در واقع برنامه پنج‌ساله نجات یوزپلنگ است به این معنی که اگر در این دوره کاری نکنیم و اتفاقی برای حفاظت از یوزپلنگ نیفتد و مدیریت تهدیدات صورت نگیرد، ما این گونه را برای همیشه به طور قطع از دست خواهیم داد.

پروژه‌ای مهمتر از تکثیر در اسارت

او در پاسخ به این سوال که برتری پروژه مراکز «فراجمعیت» (Metapopulation) نسبت به پروژه تکثیر در اسارت می‌گوید: یکی از اولویت‌های اصلی ما، ایجاد یک جمعیت فراجمعیت است. موفقیت تکثیر در اسارت در دنیا زیر ۳۰ درصد است و این عدد کمی است. فراجمعیت در واقع به معنای ایجاد یک «شبه زیستگاه» بدون عوامل تهدیدکننده است. یعنی به جای محوطه ۱۲ هکتاری محصور کنونی، محوطه ۵هزا هکتاری حصارکشی شده داشته باشیم که تهدیداتی مانند گرگ، پلنگ، کفتار، شتر و... و. در آنجا وجود نداشته باشد؛ یعنی سعی می‌کنیم زیستگاه اصلی را برای یوزها شبیه‌سازی کنیم. نرخ موفقیت در این مدل می‌تواند به ۶۰-۷۰ درصد برسد. هزینه این پروژه بسیار بالاست و تلاش می‌کنیم پول آن را از بخش خصوصی تأمین کنیم. برای ایجاد فراجمعیت، خراسان شمالی پیش‌قدم شده‌ است. برای ما مهم است که فراجمعیت در یک زیستگاه زادآور باشد. میاندشت خراسان شمالی، یک زیستگاه زادآور است.

آن ۷ یوز بالغ و ۱۰ توله

تعداد یوزهای در طبیعت کشور از ۱۷ قلاده، حداقل به ۲۷ قلاده رسید. باقر نظامی بلوچی با اعلام این خبر گفت: بر اساس آخرین سرشماری‌های دفتر حفاظت از یوز آسیایی الان می‌توانیم بگوییم که حداقل ۲۷ یوزپلنگ در طبیعت ایران زندگی می‌کنند. از این تعداد ۶ ماده، ۷ نر و ۱۰ توله هستند. ۴ یوز بالغ دیگر هم داریم که جنسیت آنها را نتوانسته‌ایم هنوز تشخیص دهیم. مدیر طرح حفاظت از یوز آسیایی همچنینن حامل خبر دیگری نیز بود. او گفت: دو هفته پیش یک رکورد خوب از خراسان شمالی ثبت شد. برای اولین بار یک ماده به همراه ۵ توله در طبیعت ایران ثبت شد. تاحالا بیشتراز ۴ توله همراه مادر دیده نشده است. ۵ قلاده ماده هم در سایت تکثیر در اسارت داریم ۳ ماده و یک نر از این تعداد آماده جفت‌گیری هستند.