پشت‌پرده سفر ناگهانی وزیرخارجه عراق به ایران

عصرایران_رضا غبیشاوی نوشت:"فواد حسین" وزیر خارجه عراق در سفر یکشنبه به تهران علاوه بر دیدار با همتای ایرانی با مقامات ارشد از جمله رئیس جمهوری، دبیر شورای عالی امنیت ملی و رئیس مجلس دیدار کرد.

او سومین وزیر خارجه ای است که از زمان جنگ 12 روزه در خرداد گذشته تاکنون به تهران سفر می کند. پیش از این، وزیران خارجه ترکیه و عمان هم به ایران آمده بودند.

علاوه بر روابط دوجانبه تهران – بغداد، آنچه به سفر وزیر خارجه عراق اهمیت بیشتری داده زمان این سفر است. روابط ایران و امریکا پرتنش شده و بغداد از سابقه میانجیگری میان دو طرف برخوردار است.

دولت عراق در میان کشورهای همسایه و منطقه، بهترین روابط را با ایران دارد. همزمان با آمریکا هم روابط نزدیک سیاسی – اقتصادی – نظامی و امنیتی دارد.

حضور نظامی ایران در عراق برای کمک به این کشور در مقابله با داعش،  همکاری نظامی ایران و عراق در خاک سوریه و همکاری تهران و بغداد علیه گروه های نظامی غیرقانونی در کردستان عراق و از جمله مواد همکاری های نظامی امنیتی دو طرف است.

نشست خبری عباس عراقچی و فواد حسین وزیران خارجه ایران و عراق در تهراننشست خبری وزیران خارجه ایران و عراق در تهران

آنچنان تنیدگی و تماس و روابط اجتماعی میان دو جامعه ایران و عراق گسترده و نزدیک است که شاهد وجود جامعه  دو فرهنگی ایرانی – عراقی هستیم؛ افرادی که نه به طور کامل ایرانی اند و نه عراقی اند بلکه ترکیبی از هر دو ملت هستند. در نجف، عراقی های ایرانی تبار و در قم، ایرانیان عراقی تبار از این جامعه اند.

به دلیل اشتراکات فرهنگی - مذهبی، تاریخی و سیاسی، در هیچ کشوری به اندازه عراق از واقعیت های ایران و پیچیدگی ها و رمز و رازی های حکمرانی و تاثیرگذاری و تصمیم سازی و تصمیم گیری در تهران، شناخت و اطلاع ندارند.

عراق تنها کشور جهان است که همزمان با ایران و آمریکا، دارای روابط سطح بالای نظامی – امنیتی  است. 

به تازگی هم وزیر خارجه عراق گفته بود در زمان جنگ 12 روزه، میان تهران و واشنگتن پیام رسانی کرده است. از جمله او به تلاش هایش برای پایان دادن به جنگ، جلوگیری از گسترش دامنه درگیری میان ایران و امریکا و کنترل تنش میان دو طرف اشاره کرده است.

یک وجه عراق در سیاست خارجی ایران، بعد میانجیگری بغداد میان تهران – واشنگتن است. 

هم اکنون که تنش میان تهران - واشنگتن دوباره بالا گرفته و احتمالاتی درباره حمله نظامی امریکا به ایران مطرح می شود این سفر وزیر عراقی، قابل توجه است.

سطح تنش به جایی رسیده که مسعود پزشکیان رئیس جمهوری به صراحت به سخنان دونالد ترامپ همتای امریکایی واکنش نشان داد و به او درباره اقدام علیه آیت الله خامنه ای، رهبری، هشدار داد. پزشکیان نوشت: «تعرض به رهبری معظم کشورمان به‌منزله جنگ تمام عیار با ملت ایران است.»

البته آنچه از خبرهای رسمی و غیررسمی بر می آید این است که فعلا از سطح بالای تنش کاسته شده و گزینه اقدام نظامی امریکا علیه ایران کنار گذاشته شده است.

 امنیت و ثبات ایران و عراق برای یکدیگر، اهمیت بسیاری دارد. ناامنی و بی ثباتی در عراق تهدیدکننده امنیت ایران و عکس آن هم صادق است.

بیشترین جمعیت عراق، شمال به جنوب در نزدیکی مرز ایران ساکن هستند یعنی در خط سیر دو رودخانه دجله و فرات. در ایران هم بیشترین جمعیت کشور در مرکز و سمت غرب هستند.

سالانه 7 میلیون نفر در عراق و ایران، به کشور مقابل سفر می کنند. عراق، مقصد بیشترین سفر خارجی ایرانیان است که در مراسم اربعین به اوج می رسد.

در صورت افزایش فشارهای اقتصادی و تحریم ها یا بی ثباتی سیاسی - امنیتی در ایران یا بروز درگیری نظامی علیه تهران، عراق حتما آسیب خواهد دید.

کما اینکه هم اکنون در اثر فشارهای مستقیم و غیرمستقیم امریکا، عراق در تامین انرژی مجبور شده گزینه های آسان و ارزان ایران را کنار بگذارد و به سمت گزینه های گران و دشوار دیگر برود.

به همین دلیل بخشی از فعالیت های دیپلماتیک عراق، با هدف کاهش تنش ها و دور شدن ایران از نزاع های سیاسی - نظامی است.

پیش از این هم بارها عراق میان ایران و امریکا پیام رد و بدل کرده است.

در گذشته، آغاز میانجیگری میان ایران و عربستان سعودی برای عادی سازی و از سرگیری روابط، از مذاکرات چند مرحله ای بغداد شروع شد که در نهایت به میانجیگری چین و مذاکرات موفقیت آمیز در پکن منجر شد.

عراق، سوریه و لبنان

در میان کشورهای جهان و منطقه، دولت عراق، نزدیک ترین روابط سیاسی – نظامی و امنیتی را با ایران دارد.  با این حال ایران نگرانی هایی درباره صحنه داخلی عراق دارد.

یکی از این موارد، حضور نظامی امریکا در خاک عراق است.

به تازگی خروج ارتش امریکا از عراق وارد مرحله تازه ای شد و ارتش امریکا، بزرگترین پایگاه هوایی عراق یعنی عین الاسد را تخلیه کرد. پایگاهی که ایرانی ها با حمله موشکی سپاه به آن در سال 98 می شناسند؛ حمله ای در واکنش به هدف قراردادن سردار قاسم سلیمانی فرمانده وقت نیروی قدس سپاه در حمله پهپادی امریکا به فرودگاه بغداد.

عراقچی وزیر خارجه ایران هم در واکنش به این اتفاق گفت: تخلیه پایگاه عین الاسد از نیروهای نظامی آمریکا و تحویل این پایگاه به نیروهای عراقی نشانه دیگری از تقویت استقلال، ثبات و حاکمیت سیاسی در عراق است و ما بسیار از این جهت خوشحال هستیم.

علاوه بر این، روابط ایران و عراق در شرایط تحولات سوریه و لبنان، از اهمیت دو چندانی برخوردار است.

در سوریه، حکومت بشار اسد سرنگون شد. دولت بشار اسد، هم پیمان ایران به شمار می رفت و روابط سیاسی نظامی امنیتی سطح بالا میان دو کشور وجود داشت.

 با سقوط بشار اسد در آذر 1403، همه روابط میان دو طرف، قطع و سفارت ایران در دمشق تعطیل شد. 

خبرهایی از تلاش های عراق برای پیام رسانی میان ایران و دولت جدید سوریه و تلاش برای ایجاد روابط عادی میان دو طرف منتشر شده است.

همچنین در لبنان هم دولت تغییر کرد و دولت نزدیک به ایران رفت و دولت جایگزین، با مواضع ایران، در تضاد است. 

دولت جدید عراق

  عراق بعد از برگزاری انتخابات موفقیت آمیز پارلمانی، در مرحله تشکیل دولت جدید و انتخاب سه رئیس است.  رئیس حکومت (رئیس جمهوری)، رئیس دولت (نخست وزیر) و رئیس پارلمان است. 

رئیس پارلمان از میان احزاب پیروز در جامعه عرب سنی انتخاب شد اما رایزنی در دو جامعه کردها و شیعیان برای توافق بر سر گزینه های رئیس جمهوری و نخست وزیر همچنان ادامه دارد.

در انتخابات اخیر عراق، بر اساس واقعیت های میدان سیاسی، پیش بینی ها و روال همه انتخابات بعد از سقوط صدام تاکنون، همچنین تحریم انتخابات از سوی نیروهای شیعه دور از ایران (صدری ها)، احزاب و گروه های شیعه نزدیک به ایران، موفقیت قابل توجهی کسب کردند.

میان ایران و امریکا درباره تاثیرگذاری بر صحنه سیاست عراق و روند تشکیل دولت جدید، رقابت سنگینی برقرار است. امریکا تلاش می کند نیروهای نزدیک به ایران به ویژه گروه های «مقاومت» را از دولت آینده دور کند.

با این حال در منطقه، ایران بزرگترین بازیگر و تاثیرگذار در صحنه سیاسی عراق است. 

نزدیک اما متفاوت

 ایران و عراق با وجود اشتراکات فرهنگی – مذهبی و همسویی سیاسی اما دربرابر برخی مسائل منطقه، نگاه متفاوت دارند.

با وجود روابط نزدیک سیاسی با ایران، اما عراق، در سیاست خارجی، نگاه و مسیر متفاوتی دارد. عراق به گفته وزیر خارجه اش (فواد حسین) خود را در محور مقاومت نمی داند. در فضای درگیری و نزاع با اسرائیل نیست و از راه حل دو کشوری برای مسئله اسرائیل – فلسطین در قالب سازمان همکاری اسلامی و اتحادیه عرب حمایت می کند. همچنین در یمن نیز دولت عدن مورد حمایت عربستان سعودی را به رسمیت می شناسد و از شناسایی دولت صنعا (تحت اداره حوثی ها / انصارالله) خودداری می کند.