بنزین در آستانه سهمیه‌بندی جدید؟

سایت دیده‌بان ایران: همزمان با اوج‌ گرفتن ناترازی بنزین و رشد مصرف روزانه، دولت در حالی از آغاز مرحله تازه مدیریت مصرف سوخت خبر داده که فعلا قصدی برای افزایش قیمت ندارد.

 درحالی‌‌که دولت از آغاز مرحله تازه «مدیریت مصرف بنزین» از ابتدای خردادماه خبر داده، بار دیگر این پرسش کلیدی به صدر مباحث اقتصادی و انرژی بازگشته است: آیا می‌توان بدون افزایش قیمت بنزین، ناترازی فزاینده میان تولید و مصرف را مهار کرد؟

موضع رسمی دولت تاکنون روشن بوده است؛ «افزایش قیمت بنزین در دستور کار نیست». با این حال، مجموعه سیاست‌های اخیر نشان می‌دهد سیاستگذار انرژی به‌تدریج به سمت نوعی «جیره‌بندی هوشمندانه» یا «مدیریت غیرقیمتی مصرف» حرکت می‌کند؛ رویکردی که به جای اعمال شوک قیمتی، از مسیر محدودسازی سهمیه‌ها، کاهش امکان ذخیره‌سازی و دشوارتر کردن دسترسی به بنزین یارانه‌ای، در پی کنترل رشد مصرف است

این سیاست در شرایطی دنبال می‌شود که ایران با یکی از پیچیده‌ترین دوره‌های ناترازی بنزین در سال‌های اخیر روبه‌رو است؛ ناترازی‌ که هم از رشد مزمن مصرف ناشی می‌شود و هم تحت تاثیر عدم سرمایه‌گذاری در سال‌های قبل و هم آسیب‌های واردشده به بخشی از زیرساخت‌های انرژی در جریان جنگ اخیر، تشدید شده است.

عبور از چالش قیمت به چالش تامین

تا چند سال پیش، نگرانی اصلی دولت‌ها در حوزه بنزین، تبعات سیاسی و اجتماعی افزایش قیمت بود. اما اکنون مساله از سطح «قیمت» عبور کرده و به حوزه «امنیت تامین» رسیده است. اسماعیل سقاب‌اصفهانی، رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، اعلام کرده مصرف روزانه بنزین کشور به حدود ۱۳۰‌میلیون لیتر رسیده؛ این در حالی است که ظرفیت تولید پیش از جنگ حدود ۱۱۵‌میلیون لیتر در روز بوده است.

به این ترتیب، حتی پیش از آسیب‌های اخیر نیز کشور روزانه با حدود ۱۵‌میلیون لیتر کسری مواجه بوده؛ کسری‌ای که فعلا از مسیر واردات جبران می‌شود. اما تداوم واردات در شرایط محدودیت‌های ارزی، دشواری‌های لجستیک و نااطمینانی‌های ژئوپلیتیک، هزینه‌های سنگینی برای دولت ایجاد کرده است. از همین رو، تمرکز سیاستگذار بیش از گذشته بر مهار سمت تقاضا قرار گرفته است.

تشدید مدیریت مصرف بدون گرانی

اگرچه جزئیات رسمی فاز سوم اصلاح ساختاری مدیریت مصرف بنزین هنوز منتشر نشده، اما تجربه دو مرحله قبلی، مسیر احتمالی سیاستگذاری را تا حد زیادی روشن می‌کند. فاز نخست این طرح از ۲۲ آذر ۱۴۰۴ آغاز شد؛ زمانی که نظام سه‌نرخی بنزین به اجرا درآمد. بر اساس این مدل، ۶۰لیتر نخست با نرخ ۱۵۰۰تومان عرضه شد، اما امکان ذخیره‌سازی سهمیه از ۹ ماه به ۶ ماه کاهش یافت.

همچنین ۱۰۰لیتر بنزین با نرخ ۳۰۰۰تومان در اختیار دارندگان کارت سوخت شخصی قرار گرفت و مصرف مازاد با نرخ آزاد ۵۰۰۰تومان محاسبه شد. در فاز دوم که از ابتدای سال ۱۴۰۵ اجرایی شد، سیاست محدودسازی شدت بیشتری گرفت. مدت ذخیره‌سازی بنزین ۱۵۰۰تومانی از ۶ماه به ۳ماه کاهش یافت و سقف ذخیره نیز به ۱۸۰لیتر محدود شد. افزون بر این، سهمیه بنزین ۳۰۰۰تومانی از ۱۰۰لیتر به ۷۰لیتر کاهش یافت و امکان ذخیره آن نیز حذف شد.