دلیل اختلال در پیام‌رسان‌های داخلی چیست؟

دنیای‌اقتصاد: طبیعی است زمانی که اینترنت قطع باشد، مردم ناگزیر به استفاده از پلتفرم‌های داخلی باشند.‌ میلیون‌ها ایرانی که به اینترنت دسترسی ندارند، مجبورند برای گذران زندگی و پر کردن این خلأ رو به شبکه ملی بیاورند. هر روز هم تعداد زیادی قصد کوچ به این برنامه‌های بومی دارند اما در واقعیت با مشکلات عدیده‌ای برای استفاده از این برنامه روبه‌رو هستند. 

حالا در این شرایط که ادامه حیات مجازی کاربران در ایران بیش از هر زمان دیگری به استفاده از شبکه ملی و پیام‌رسان‌های داخلی گره خورده است، مشاهدات میدانی و بازخوردهای کاربران در شبکه‌های اجتماعی نشان می‌دهد که برخی پیام‌رسان‌های داخلی طی ماه‌های اخیر با اختلال‌های مکرر، کندی سرعت، قطعی مقطعی سرورها و مشکلات در ارسال و دریافت پیام یا فایل مواجه بوده‌اند. این مشکلات به‌ویژه در ساعات اوج مصرف نمود بیشتری پیدا کرده و در مواردی موجب نارضایتی کاربران شده است. بخشی از کاربران عنوان می‌کنند که در برخی بازه‌های زمانی دسترسی به پلتفرم‌های خارجی از طریق وی‌پی‌ان از نظر سرعت و پایداری اتصال تجربه‌ای روان‌تر از استفاده مستقیم از پیام‌رسان‌های داخلی فراهم کرده است.

امیرحسین دهقان، کارشناس شبکه، در گفت‌وگو با دنیای اقتصاد در این باره معتقد است که در پی قطعی‌های مکرر اینترنت بین‌الملل طی ماه‌های گذشته حجم قابل‌توجهی از کاربران به‌صورت ناگهانی به سمت پیام‌رسان‌های داخلی سوق داده شدند. این در حالی است که در رخدادهای اجتماعی و سیاسی سال‌های گذشته نیز تجربه قطعی اینترنت وجود داشت، اما به دلیل کوتاه‌تر بودن بازه‌ها یا متفاوت بودن شرایط میزان مهاجرت کاربران به پلتفرم‌های داخلی به گستردگی امروز نبود. در آن مقاطع کاربران اغلب تا زمان بازگشت دسترسی به اینترنت بین‌الملل صبرمی‌کردند و سپس فعالیت خود را در پیام‌رسان‌های خارجی از سر می‌گرفتند.

او همچنین معتقد است که در خصوص برخی پیام‌رسان‌های داخلی مانند «بله» بخشی از افزایش کاربران در گذشته به دلیل ارائه خدمات انحصاری درون‌برنامه‌ای بود؛ از جمله خدمات پستی، کالابرگ الکترونیکی، بازوهای بانکی نظیر خدمات بانک ملی و سایر سرویس‌های مبتنی بر همکاری با نهادهای رسمی. همین موضوع موجب می‌شد کاربران برای دریافت خدمات مشخص ناگزیر به استفاده از این پلتفرم باشند، هرچند فعالیت اصلی ارتباطی خود را در پیام‌رسان‌های خارجی ادامه می‌دادند. با این حال شرایط اخیر متفاوت بوده است. پس از قطع گسترده اینترنت بین‌الملل، تغییراتی در سطح زیرساخت شبکه داخلی کشور اعمال شد. این تغییرات نه‌تنها بر پیام‌رسان‌هایی نظیر بله و روبیکا، بلکه بر بسیاری از وب‌سایت‌های کسب‌وکارها نیز تاثیر گذاشت و در مقاطعی موجب اختلال در دسترسی یا کاهش کیفیت خدمات شد. به نظر می‌رسد بخشی از این اختلال‌ها ناشی از تغییرات شبکه‌ای در لایه‌های بالادستی و مدیریتی شبکه کشور باشد؛ جایی که شرکت ارتباطات زیرساخت به‌عنوان نهاد مادر در مدیریت پهنای باند و مسیرهای ارتباطی نقش کلیدی ایفا می‌کند. در این میان برخی کاربران گزارش داده‌اند که عملکرد پیام‌رسان‌های داخلی در اپراتورهای مختلف یکسان نبوده است؛ به‌گونه‌ای که ممکن است یک کاربر در شبکه یک اپراتور دسترسی پایدار داشته باشد، درحالی‌که کاربر دیگر در همان زمان و در اپراتوری متفاوت با اختلال مواجه شود. این مساله می‌تواند به تفاوت در تنظیمات مسیریابی، ترافیک شبکه یا تغییرات فنی مرتبط با DNS و سایر تنظیمات زیرساختی بازگردد.

دهقان همچنین معتقد است که در این بین نباید از موضوع امنیت سایبری غافل شد. پیام‌رسان‌های داخلی مانند هر سرویس پرکاربر دیگری ممکن است در شرایط خاص هدف حملات سایبری قرار گیرند؛ چه از داخل و چه از خارج. در دوره‌هایی که ساختار شبکه کشور دستخوش تغییر می‌شود احتمال بروز آسیب‌پذیری‌های موقت افزایش می‌یابد و ضرورت تقویت فایروال‌ها، روترها و سایر تجهیزات امنیتی بیش از پیش احساس می‌شود. بنابراین بخشی از اختلال‌های مقطعی می‌تواند ناشی از فشارهای امنیتی یا اقدامات پیشگیرانه در برابر تهدیدهای سایبری باشد.

وی عنوان می‌کند که عامل مهم دیگر هجوم ناگهانی کاربران به این پلتفرم‌ها در پی محدودیت‌های ارتباطی است. بسیاری از دانشجویان، پژوهشگران و فعالان اقتصادی برای ارسال مقاله، فایل‌های دانشگاهی، پایان‌نامه یا اسناد کاری، ناگزیر به استفاده از پیام‌رسان‌های داخلی شدند. این افزایش دفعی تقاضا فشار مضاعفی بر سرورها و زیرساخت‌های فنی وارد کرد. در مجموع قطعی‌های مکرر در پیام‌رسان‌هایی نظیر بله و روبیکا را می‌توان ناشی از دو عامل اصلی دانست؛ نخست تغییرات و محدودیت‌های زیرساختی در سطح شبکه ملی و مدیریت ترافیک کشور و دوم، افزایش ناگهانی و گسترده کاربران که ظرفیت‌های فنی موجود را با چالش مواجه کرده است. استمرار پایداری این پلتفرم‌ها در گرو توسعه هم‌زمان زیرساخت، ارتقای امنیت و افزایش توان پاسخ‌گویی متناسب با رشد کاربران خواهد بود.

در نهایت تجربه ماه‌های اخیر نشان می‌دهد که مهاجرت کاربران به پیام‌رسان‌های داخلی بیش از آنکه صرفا حاصل انتخاب آزادانه باشد، تا حد زیادی تحت‌تاثیر شرایط دسترسی قرار گرفته است. استمرار این روند و تبدیل آن به اعتماد پایدار، مستلزم سرمایه‌گذاری جدی در زیرساخت‌های فنی، بهبود کیفیت خدمات و پاسخ‌گویی شفاف به دغدغه‌های کاربران است؛ در غیر این صورت صرف اعلام آمارهای کلان نمی‌تواند تضمین‌کننده رضایت و همراهی بلندمدت جامعه دیجیتال کشور باشد.