اوزمپیک‌؛ آمپولی که اشتباه فهمیده شد

هفت صبح: سایه سنگین استانداردهای زیبایی اینستاگرامی و تب تند رسیدن به اندام ایده‌آل در کمترین زمان ممکن، این بار به قفسه داروهای حیاتی بیماران دیابتی شبیخون زده است. ماجرا از ویدئوهای کوتاه بلاگرهای تیک‌تاکی و اینستاگرامی شروع شد که با افتخار از کاهش وزن‌های ناگهانی و جادویی خود پرده‌برداری می‌کردند. نام یک دارو بیش از همه به گوش می‌رسید: «اوزمپیک». دارویی که در اصل برای نجات جان بیماران مبتلا به دیابت نوع دو طراحی شده بود، اما حالا به ترند اول کلینیک‌های زیبایی غیرمجاز و بازار سیاه ناصرخسرو تبدیل شده است. این موج که ابتدا در هالیوود و میان سلبریتی‌های غربی به راه افتاد، خیلی زود با قدرت جادویی فضای مجازی به داخل مرزهای ایران رسید و حالا زنگ خطر را برای سلامت عمومی به صدا در آورده است.

‌جرقه یک اپیدمی جهانی برای داروهای دیابت

تاریخچه استفاده از داروهای سماگلوتاید (که بیشتر با دو داروی اوزمپیک و وگووی شناخته می‌شوند) برای لاغری، به چند سال اخیر بازمی‌گردد. اوزمپیک در سال ۲۰۱۷ از سوی سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای درمان دیابت نوع ۲ تایید شد. اما پزشکان و بیماران خیلی زود متوجه یک «عارضه جانبی» جذاب شدند: کاهش وزن شدید. در سال ۲۰۲۱، نسخه قوی‌تر این ماده با نام «وگووی» رسما برای درمان چاقی تایید شد. هر دو را شرکت دانمارکی «نووو نوردیسک» می‌سازد. اما چون وگووی مخصوص لاغری است، در بازارهای جهانی معمولاً گران‌تر از اوزمپیک فروخته می‌شود.

به همین دلیل است که مردم (و حتی دلال‌ها در ایران) سراغ اوزمپیک می‌روند؛ چون هم ارزان‌تر است و هم در داروخانه‌ها (به عنوان داروی بیماران قندی) راحت‌تر پیدا می‌شود. جرقه اصلی زمانی زده شد که ایلان ماسک و کیم کارداشیان و برخی دیگر از سلبریتی‌های مشهور جهان در شبکه‌های اجتماعی تلویحا یا رسما از تاثیر این داروها بر کاهش وزن خود گفتند. از آن لحظه به بعد، اوزمپیک از یک داروی تخصصی به یک «اکسیر زیبایی» تبدیل شد و تقاضای جهانی برای آن چنان بالا رفت که شرکت سازنده (نووو نوردیسک) با کمبود بی‌سابقه مواجه شد. در ایران نیز، این تب با تاخیری کوتاه اما با شدتی بیشتر ظاهر شد و به سرعت جایگزین قرص‌های لاغری گیاهی و شیمیایی قدیمی شد. موجی که حالا باعث شده تا این آمپول هر از چند گاهی در داروخانه‌ها کمیاب شود.

وقتی اینستاگرام نسخه می‌پیچد

کافی است هشتگ‌های مربوط به لاغری را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید تا با سیل تبلیغاتی مواجه شوید که مدعی هستند بدون ورزش و رژیم سخت و تنها با چند تزریق هفتگی می‌توانید به وزن ایده آل برسید. اوزمپیک با تقلید از هورمون جی‌ال‌پی-۱ که به طور طبیعی در بدن ترشح می‌شود، اشتها را کنترل کرده و سرعت تخلیه معده را کاهش می‌دهد. اما این تمام ماجرا نیست. سابقه این دارو نشان می‌دهد که برای طیف خاصی از بیماران با دزهای بسیار دقیق تجویز می‌شود، اما در بازار زیرزمینی ایران، دزهای این دارو بدون هیچ آزمایشی و تنها بر اساس حدس و گمان فروشندگان غیرمجاز یا توصیه‌های بلاگرها تعیین می‌شود. تبلیغات اینستاگرامی با نمایش مداوم نتایج قبل و بعد از مصرف، کاربران را در یک فشار روانی قرار می‌دهند تا برای عقب نماندن از قافله زیبایی، تن به هر خطری بدهند.

جادویی که بی‌اثر نبود اما ترسناک است

مریم 34 ساله، یکی از هزاران جوانی است که تحت تاثیر این تبلیغات قرار گرفته است. او که حالا نگران آینده سلامت خود است می‌گوید: «توی پیج یکی از بلاگرهای معروف که همیشه از لایف استایلش می‌گفت، دیدم که ادعا می‌کرد این آمپول – اوزمپیک- معجزه می‌کند. من هم که از رژیم گرفتن خسته شده بودم، بدون اینکه حتی یک آزمایش ساده بدهم یا با دکتر مشورت کنم، از طریق یک پیج اینستاگرامی که داروهای خاص می‌آورد، سفارش دادم.

قیمتش خیلی بالا بود و برای هر قلم حدود 15 میلیون تومان پول دادم. الان سه هفته است استفاده می‌کنم و وزنم هم کم شده است، اما همیشه یک حالت تهوع دائمی دارم و اصلا میل به هیچ غذایی ندارم. راستش بقیه در کامنت‌ها می‌گویند عوارض دارد و خطرناک است، اما من چون می‌دیدم آدم‌های زیادی در فضای مجازی دارند استفاده می‌کنند، فکر کردم لابد مشکلی ندارد و عوارضش برای دیگران است.» انگار یاد نکته مهمی افتاده باشد لبخندی پیروزمندانه می‌زند و می‌گوید: «تازه من خوب موقعی خریدم. چون شنیدم الان قیمتش2-3 برابر شده است!»  مریم در حالی این حرف‌ها را می‌زند که از تغییرات شیمیایی مخرب داخل بدنش و فشاری که به لوزالمعده و کبدش می‌آید بی‌خبر است.

بهای سنگین یک اشتباه

در مقابل، رضا داستان متفاوتی از دوست نزدیکش تعریف می‌کند که می‌تواند آینه عبرتی برای همگان باشد. او می‌گوید: «یکی از دوستان صمیمی من برای اینکه زودتر برای مراسم عروسی‌اش لاغر شود و در کت‌وشلوار دامادی خوب به نظر برسد، سراغ این آمپول‌ها رفت. اوایل خیلی خوشحال بود چون اشتهایش کلا کور شده بود و در عرض یک ماه حدود 7 کیلو وزن کم کرد. اما از هفته پنجم درد‌های شدیدی در ناحیه پهلو و شکم پیدا کرد. وقتی کارش به اورژانس کشید و آزمایش داد، متوجه شد که کراتینین خونش به شدت بالا رفته و کلیه‌هایش دچار آسیب جدی شده است. پزشک بیمارستان به او گفت که احتمالا این آسیب نتیجه مستقیم تزریق خودسرانه همین آمپول‌ها و اختلال در الکترولیت‌های بدنش بوده است. حالا او نه تنها لاغر نشده، بلکه باید مدام زیر نظر دکتر کلیه باشد و ترس از دست دادن سلامتی‌اش جایگزین شادی عروسی شده است. او همیشه می‌گوید کاش به جای گوش دادن به حرف چند نفر در فضای مجازی، با یک متخصص حرف می‌زدم.»

هشدار در مورد تب تند لاغری با آمپول‌های ماهواره‌ای

دکتر شکور امیدی، ایمونولوژیست دانشگاه علوم پزشکی تهران و رئیس انجمن حمایت از بیماران دیابتی کشور در گفت‌و‌گو با «هفت صبح» ضمن تایید افزایش آمار نگران‌کننده کسانی که برای لاغری و زیبایی از آمپول اوزمپیک به صورت خودسر استفاده می‌کنند می‌گوید: «فضای مجازی و شبکه‌های ماهواره‌ای تصویری رویایی و بدون نقص از این داروها ساخته‌اند که با واقعیت علمی فرسنگ‌ها فاصله دارد. این تبلیغات، جان و سلامت شهروندان را نشانه گرفته‌اند و ما شاهد هستیم که افراد سالم بدون هیچ ضرورتی، سیستم هورمونی خود را با این تزریق‌ها به هم می‌ریزند.»

رابطه خطرناک چاقی و قند خون 

امیدی با اشاره به اینکه چاقی خودش یکی از ریسک‌فاکتورهای اصلی دیابت است، می‌گوید: «ما باید بدانیم که چاقی نه تنها خودش یکی از فاکتورهای ایجاد بیماری قند می‌شود، بلکه اگر یک بیمار دیابتی چاق هم باشد، کنترل قند خونش بسیار سخت‌تر خواهد شد.» او تاکید دارد که برای پایین آوردن وزن و کنترل بی ام آی (شاخص توده بدنی)، بهترین و پایدارترین راه تغذیه صحیح و ورزش زیر نظر پزشکان متخصص داخلی، غدد یا داروسازان معتبر است، نه پناه بردن به آمپول‌هایی که در ماهواره و پیج‌های زرد تبلیغ می‌شود. به گفته وی، در برخی موارد پزشکان برای درمان بیماران دیابتی که دچار چاقی مفرط هستند از اینگونه دارو و آمپول‌ها استفاده می‌کنند، اما برای تجویز، پزشک فاکتورهای زیادی از جمله سلامت قلب، کبد و سابقه سرطان‌های خانگی را بررسی می‌کند و بعد از آن، متناسب با وضعیت بیمار، دز دارو را به صورت پلکانی تجویز می‌کند.

خطر آمبولی و تخریب عروق

رئیس انجمن دیابت کشور به نکته بسیار مهمی در مورد تزریق خودسر این آمپول‌ها اشاره می‌کند که شاید خیلی‌ها از آن بی‌خبر باشند. او می‌گوید: «تزریق این آمپول‌ها بدون نظر پزشک می‌تواند باعث لیز شدن یا همان خرد شدن ناگهانی و توده‌ای چربی‌ها در بدن شود. این اتفاق اگر به صورت تخصصی مدیریت نشود، ممکن است باعث ورود ذرات چربی به جریان خون، گرفتگی عروق و آمبولی شود که بسیار خطرناک و گاهی کشنده بوده و می تواند باعث سکته شود.» به گفته امیدی، فقط پزشک است که با دیدن آزمایش‌های تخصصی می‌تواند تشخیص دهد که آیا بدن یک فرد توانایی تحمل این حجم از تغییرات متابولیک را دارد یا خیر. او همچنین مدعی است که مصرف سرخود این آمپول می‌تواند باعث عوارض دیگری مانند پانکراتیت (التهاب لوزالمعده)، اختلال در سیستم گوارش، تهوع شدید و آسیب‌های جبران‌ناپذیر کلیوی شود.

زنجیره سرد و فاجعه داروهای تقلبی در بازار سیاه

یکی از هشدارهای جدی امیدی درباره نحوه تهیه این داروها از ناصرخسرو و فضای مجازی است. او می‌گوید: «بسیاری از این آمپول‌ها بیولوژیک هستند و نیاز به رعایت دقیق زنجیره سرد و شرایط نگهداری در دمای خاص دارند. وقتی کسی برای خرید این مواد سراغ بازار آزاد می‌رود، هیچ تضمینی نیست که دارو در یخچال نگهداری شده باشد. داروخانه‌های معتبر تجهیزات خاصی برای این کار دارند، اما در بازار سیاه، نه تنها ممکن است پولتان را دور بریزید، بلکه احتمال دارد یک ماده شیمیایی بی‌اثر یا حتی سمی را که در اثر گرما فاسد شده، به بدن خود تزریق کنید.» او تاکید می‌کند که حتی اگر دارو اصل باشد، حمل و نقل غیراصولی آن توسط پیک‌های موتوری در گرمای تابستان، ماهیت دارو را تغییر داده و خطر واکنش‌های آلرژیک شدید را به همراه دارد.

تداخل دارو با غذا؛ پاشنه آشیل مصرف کنندگان خودسر

امیدی به موضوعی اشاره کرد که در گزارش‌های عمومی کمتر به آن توجه شده است: تداخل دارو با رژیم غذایی روزانه. او می‌گوید: «مردم همیشه فکر می‌کنند فقط دو دارو با هم تداخل دارند، اما نمی‌دانند که حتی میزان مصرف ادویه‌جاتی مثل زردچوبه یا دارچین یا برخی گیاهان دارویی در رژیم غذایی روزانه می‌تواند روی عملکرد داروها و از جمله این داروهای تزریقی اثر بگذارد و باعث افت ناگهانی و خطرناک قند خون شود.» به همین خاطر است که رژیم غذایی باید حتما با مشورت پزشک تنظیم شود. در حقیقت این تصور که با یک آمپول می‌توان بدون عارضه و تغییر سبک زندگی ۵ تا ۶ کیلو در ماه لاغر شد، یک فریب بزرگ است که فقط به جیب دلالان دارو سود می‌رساند.

پدیده «صورت اوزمپیکی» و پیری زودرس

علاوه بر عوارض داخلی، متخصصان پوست نیز نسبت به عوارض ظاهری این دارو هشدار می‌دهند. پدیده‌ای که در دنیا به نام «Ozempic Face» - لاغری سریع با اوزمپیک - معروف شده، باعث می‌شود لایه‌های چربی ضروری صورت که باعث جوانی و شادابی پوست هستند، به سرعت از بین بروند. این اتفاق منجر به افتادگی شدید پوست، گود افتادگی زیر چشم و پیری زودرس چهره می‌شود؛ به طوری که فرد ممکن است لاغر شود اما چهره‌اش ۱۰ سال پیرتر به نظر برسد. این موضوع پارادوکس عجیبی است؛ افرادی که برای زیبایی سراغ این دارو می‌روند، در نهایت زیبایی چهره خود را فدای لاغری اندام می‌کنند.

دارو کالای لوکس نیست

و بالاخره اینکه رئیس انجمن دیابت کشور از مردم می‌خواهد تا هوشیار باشند و تحت تاثیر تبلیغات پرزرق و برق فضای مجازی قرار نگیرند. واقعیت این است که اوزمپیک و داروهای مشابه، ابزاری برای مدیریت یک بیماری مزمن و خطرناک به نام دیابت هستند، نه کالایی برای سرگرمی و زیبایی. هجوم افراد سالم به داروخانه‌ها و بازار سیاه برای خرید این دارو، باعث کمیاب شدن آن برای بیمارانی واقعی می‌شود که سلامت‌شان به این قطره‌ها وابسته است. یک بیمار دیابتی با نبود این دارو ممکن است دچار زخم پای دیابتی یا نارسایی قلبی شود، در حالی که یک فرد سالم تنها برای گرفتن یک سلفی بهتر در اینستاگرام، این حق را از او سلب می‌کند. سلامت، جاده‌ای نیست که بتوان در آن میان‌بر زد؛ هر میان‌بری در دنیای پزشکی، ممکن است به بن‌بستی به نام بیمارستان ختم شود.