پیشنهاد تاریخی یک ایرانی، عربستان و ترکیه را آچمز کرد!

برترین‌ها: امضای «پیمان دفاعی مکه» میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، خیلی زودتر از آنچه تصور می‌شد به موضوعی فراتر از یک توافق امنیتی میان سه کشور تبدیل شد. این توافق که بر اساس اصل دفاع جمعی شکل گرفته، در شرایطی امضا شده که معادلات امنیتی خاورمیانه پس از جنگ‌ها و درگیری‌های اخیر منطقه با تغییرات جدی روبه‌رو شده است. حالا برخی تحلیلگران این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا سه کشور در حال شکل دادن به یک چارچوب امنیتی تازه در منطقه هستند؛ چارچوبی که می‌تواند در آینده بر معادلات ایران و حتی اسرائیل نیز تأثیر بگذارد؟

بر اساس آنچه درباره این توافق منتشر شده، مهم‌ترین اصل «پیمان مکه»، دفاع جمعی است؛ به این معنا که حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به تمامی اعضای پیمان تلقی خواهد شد. در نتیجه، عربستان، ترکیه و پاکستان تلاش می‌کنند با ایجاد نوعی تعهد امنیتی متقابل، هزینه هرگونه اقدام نظامی علیه یکی از اعضا را افزایش دهند. خبرگزاری فارس نیز با اشاره به همین بند، «اصل دفاع جمعی» را مهم‌ترین بخش توافق دانسته و هدف آن را تقویت بازدارندگی و گسترش همکاری‌های نظامی میان سه کشور عنوان کرده است.

چرا عربستان به چنین پیمانی نیاز دارد؟

یکی از تحلیل‌هایی که درباره انگیزه ریاض مطرح شده، افزایش نگرانی‌های امنیتی عربستان در شرایط جدید منطقه است. برخی تحلیلگران معتقدند عربستان نمی‌خواهد در صورت شکل‌گیری یک درگیری گسترده، خود را در برابر چند جبهه به صورت همزمان ببیند. در همین چارچوب، از احتمال درگیری با حوثی‌ها و حشدالشعبی و حتی سناریوهای مربوط به درگیری زمینی سخن گفته شده است؛ سناریویی که رسانه‌های سعودی نیز روز گذشته درباره آن هشدارهایی منتشر کردند.

از سوی دیگر، سابقه تحولات اخیر منطقه نیز باعث شده که تحلیلگران  تشکیل این پیمان را برای مقابله با تهدیدات احتمالی از سوی ایران و جبهه مقاومت قلمداد کنند. عربستان در جریان جنگ ۴۰ روزه بارها هدف حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفت و طبیعتاً یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های امنیتی ریاض، یافتن سازوکاری برای افزایش بازدارندگی در برابر چنین تهدیدهایی است. پاکستان اگرچه در سال‌های اخیر تلاش کرده نقش میانجی و متوازن‌کننده میان تهران و ریاض را حفظ کند، اما نزدیکی فزاینده این کشور به عربستان در قالب توافق جدید می‌تواند این سؤال را ایجاد کند که اسلام‌آباد در صورت وقوع یک درگیری احتمالی، تا چه اندازه حاضر خواهد بود در کنار ریاض بایستد. 

اما داستان را نمی‌توان فقط از زاویه نگرانی‌های عربستان و پاکستان دید. در مورد ترکیه نیز وضعیت پیچیده‌تر است؛ ترکیه نیز در سال‌های اخیر تلاش کرده نقش فعال‌تری در معادلات امنیتی و سیاسی خاورمیانه داشته باشد. تحولات پس از جنگ‌های اخیر، افزایش نقش بازیگران منطقه‌ای و نگرانی از خلأ قدرت، آنکارا را با پرسش مهمی مواجه کرده است: خاورمیانه آینده قرار است تحت تأثیر چه ائتلاف‌هایی شکل بگیرد؟

از این منظر، «پیمان مکه» می‌تواند تلاشی برای ایجاد یک محور امنیتی جدید باشد؛ محوری که سه کشور عضو آن، هرکدام انگیزه متفاوتی برای حضور دارند، اما در یک نقطه مشترک‌اند: تمایل به افزایش قدرت بازدارندگی خود در منطقه.

پیشنهاد جنجالی برای پیوستن ایران

اما شاید جالب‌ترین بخش ماجرا در ایران رقم خورد. در حالی که بسیاری از فعالان سیاسی و رسانه‌ای داخلی این توافق را با دیده‌ی تردید یا نگرانی دنبال کردند، عبدالله رمضان‌زاده، سخنگوی دولت اصلاحات، در شبکه اجتماعی ایکس پیشنهادی متفاوت مطرح کرد. او نوشت که ایران می‌تواند پیشنهاد الحاق خود به توافق مکه را مطرح کند و از شکل‌گیری چنین پیمانی استقبال کند؛ با این استدلال که اکنون زمان پیشنهاد یک پیمان منطقه‌ای «بدون اسرائیل» است.

پر واضح است که این توافق هدفی ضد ایرانی را دنبال می‌کند برای همین پیشنهاد رمضان زاده بلافاصله با واکنش‌های تند مواجه شد. اشکان زارع با انتقاد از این ایده، آن را نمونه‌ای از «گمگشتگی» سیاسی دانست و با لحنی کنایه‌آمیز نوشت که پیشنهاد عضویت جمهوری اسلامی در ائتلافی که به زعم او علیه ایران شکل گرفته، عجیب است. این واکنش نشان می‌دهد که در فضای سیاسی ایران، مسئله فقط بر سر مفاد توافق نیست؛ بلکه اختلاف عمیق‌تری درباره نحوه مواجهه ایران با نظم امنیتی جدید منطقه وجود دارد.

در سوی دیگر، عبدالرضا داوری نیز با طرح این نگرانی که عضویت ایران در چنین توافقی ممکن است استقلال امنیتی کشور را محدود کند، به بحث پیوست. فرنام شکیبافر نیز در واکنش به این جدال نوشت که شاید عجیب‌ترین بخش ماجرا این باشد که دو طیف سیاسی متفاوت در شبکه‌های اجتماعی بر سر عضویت یا عدم عضویت ایران در «توافق مکه» بحث می‌کنند.

در نهایت، فارغ از اینکه «پیمان مکه» در آینده به یک ائتلاف امنیتی جدی و پایدار تبدیل خواهد شد یا نه، یک واقعیت روشن است: منطقه در حال تجربه دوره‌ای تازه از ائتلاف‌سازی است. عربستان، ترکیه و پاکستان با این توافق تلاش کرده‌اند پیام روشنی درباره افزایش قدرت بازدارندگی خود ارسال کنند و در ایران نیز این سؤال جدی‌تر از گذشته مطرح شده که تهران در برابر چنین آرایش‌هایی چه راهبردی باید در پیش بگیرد؛ تقابل، بی‌اعتنایی یا تلاش برای ورود به معادله‌ای که هنوز شکل نهایی خود را پیدا نکرده است؟