توسعه ایرانی - طهمورث گیلانی: حلقه محاصره اقتصادی، ترانزیتی و مالی علیه ایران در شرایطی روزبه‌روز تنگ‌تر می‌شود که بررسی تحولات اخیر در مرزهای زمینی، خطوط هوایی و کریدورهای منطقه‌ای نشان می‌دهد ابعاد این فشارها فراتر از تحریم‌های مستقیم ایالات متحده آمریکا گسترش یافته است. گزارش‌های میدانی و مواضع رسمی نهادهای مختلف حکایت از آن دارد که همسایگان شرقی و غربی و شرکای تجاری ایران در آسیا، تحت تأثیر کارزار «طرد اقتصادی» واشنگتن و الزامات نظام بین‌الملل، رفتارهایی کاملاً محافظه‌کارانه اتخاذ کرده‌اند. از توقف هزاران کامیون صادراتی در مرزهای شرقی و ایجاد اختلال شدید در تأمین اقلام حیاتی و دارویی از سوی هند گرفته تا بازی‌های پیچیده و دوگانه از سوی ترکیه و کشورهای آسیای مرکزی، همگی پازل فشاری را تکمیل می‌کنند که مستقیماً بر معیشت و زیرساخت‌های کشور تأثیر می‌گذارد. واقعیت‌های اخیر گویای یک اصل بنیادین است؛ سیاست خارجی کشورها بر پایه منافع ملی خودشان ترسیم می‌شود و تحلیلگران سال‌هاست هشدار می‌دهند که ایران نیز برای برون‌رفت از این هزینه‌ها، نیازمند اتخاذ دیپلماسی کارآمد و حرکت بر مدار نظم پذیرفته‌شده جهانی است.

بحران ریمدان و گره کور تحریم‌های بانکی 

طی روزهای اخیر، انتشار اخباری مبنی بر انسداد و ایجاد محدودیت در مرزهای مشترک ایران و پاکستان توجه رسانه‌ها را به خود جلب کرد. روز گذشته انتشار یک اطلاعیه در مورد بسته بودن مرز پاکستان، موجب شد تا برخی رسانه‌ها با جعلی خواندن اطلاعیه بر باز بودن مرز پاکستان تأکید کنند. تلاش برخی رسانه‌ها برای جعلی خواندن اطلاعیه‌ای که به اسم وزارت خارجه منتشر شده بود در حالی صورت گرفت که مرکز ارتباطات قوه قضائیه اول بار خبر آن را با عنوان «هشدار درباره اطلاعیه منتسب به وزارت امور خارجه» منتشر کرد و نوشت: «اصالت این سند و ادعای مطرح‌شده در آن هنوز به‌طور مستقل تأیید نشده است. تا زمان انتشار تأییدیه از مراجع رسمی، از بازنشر این تصویر به‌عنوان اطلاعیه معتبر خودداری کنید.» نکته جالب آنکه وزارت خارجه که اطلاعیه در سربرگ و با مهر و امضای آن منتشر شده بود تا به حال هیچ واکنشی در این باره نداشته است. فارغ از صحت یا جعلی بودن این اطلاعیه، توقف واقعی و هزینه‌زای ۲۰ تا ۳۰ روزه ۳۰۰۰ کامیون ایرانی پشت مرز ریمدان پاکستان است که امکان عبور از مرز و رساندن محموله‌های خود به بنادر پاکستان را ندارند.

ابعاد فنی این ماجرا را در اینجا بخوانید: صادرات ایران به پاکستان متوقف شد

سایه تحریم بر بازار و عقب‌نشینی هند 

دامنه اثرگذاری این فشارها تنها به مبادلات تجاری عمومی محدود نمانده و بخش حساس سلامت و تأمین دارو را نیز نشان رفته است. هند که از مبادی اصلی تأمین اقلام دارویی کشور به شمار می‌رفت، تحت شرایط ناشی از تحریم‌ها رویه‌های سخت‌گیرانه‌ای اتخاذ کرده است.

به گزارش ایلنا، «محمد هاشمی»، سخنگوی سازمان غذا و دارو با تشریح آخرین وضعیت تأمین داروهای وارداتی از هند گفت: «در شرایط فعلی، توقف پروازهای مستقیم و خودداری طرف هندی از ارسال محموله‌ها با هواپیماهای ایرانی، انتقال بخشی از داروهای مورد نیاز کشور را با مشکل مواجه کرده است.» 

هاشمی درباره امکان جایگزینی سایر کشورها برای تأمین داروهای وارداتی از هند نیز توضیح داد: انتخاب کشور مبدأ یا مسیر انتقال به عواملی مانند نوع دارو، ظرفیت تولیدکنندگان، امکان تأمین به‌موقع، هزینه‌ها و الزامات فنی و کیفی بستگی دارد. بنابراین، نمی‌توان یک کشور مشخص را جایگزین قطعی تمام داروهای وارداتی از هند دانست.» 

تحلیلگران هشدار می‌دهند تداوم رویکردهای فرساینده و تحمیل هزینه‌های سنگین بر شبکه حمل‌ونقل و سلامت کشور، ضرورت بازنگری در دیپلماسی را دوچندان کرده است.

دیپلماسی دوگانه آنکارا و فشار بر حمل‌ونقل جاده‌ای غرب

در ضلع غربی، ترکیه نیز رویکردی منطبق بر محاسبات استراتژیک خود در پیش گرفته است. به گزارش اقتصادنیوز، سایت تحلیلی المانیتور در گزارشی به قلم بارین کایا‌اوغلو آورده است: تلاش‌های ترکیه برای کاهش تنش پس از آن شتاب گرفت که هاکان فیدان، وزیر امور خارجه این کشور، اعلام کرد که آنکارا برای پیشبرد گفت‌وگوها با هدف حل‌وفصل بحران تلاش می‌کند.

همزمان با پیچیدگی‌های سیاسی، وضعیت میدانی گذرگاه‌های مرزی ایران و ترکیه نیز رو به وخامت نهاده است. به گزارش یورونیوز،  محاصره دریایی ایران در جنوب، عبور کامیون‌ها از مرزهای زمینی ترکیه و پاکستان را با بحران مواجه کرده است. این رسانه چهارم مهرماه اعلام کرد که مرز بازرگان (گوربولاغ) با صف‌های چندکیلومتری و صدها کامیون معطل مواجه است. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، آمریکا را به ایجاد اخلال عمدی در مسیرهای تجاری ایران متهم کرد و گفت: «آن‌ها سعی می‌کنند هر جا که می‌توانند مشکلات ایجاد کنند. آن‌ها مسیرهای هوایی را تعطیل می‌کنند، مسیرهای زمینی را مسدود می‌کنند و سعی می‌کنند به اختلافات داخلی دامن بزنند.» در همین راستا محمد فرزانگان، کارشناس اقتصادی، معتقد است: «تجارت زمینی اساسا قادر نخواهد بود محاصره را جایگزین یا جبران کند.» امیر روشنبخش قنبری، معاون سازمان توسعه تجارت نیز گفت: «به جای ۲۰۰ دستگاه کامیون، هزار و ۲۰۰ کامیون در مرز حضور دارند و کشورهای مقصد تمایلی به توسعه زیرساخت‌ها ندارند.» 

آن‌ها هزینه‌های سنگین تحریم‌ها را متحمل نمی‌شوند

بررسی این تحولات در مرزهای شرقی، مبادلات دارویی با هند، مناسبات با ترکیه و ترانزیت در آسیای مرکزی، یک حقیقت روشن را آشکار می‌کند: تمام این کشورها سیاست خارجی خود را صرفاً بر مبنای محاسبات سود و زیان و منافع ملی خود تنظیم کرده‌اند. هیچ‌یک از این قدرت‌ها حاضر نیستند به خاطر حفظ پیوندهای سنتی با ایران، هزینه‌های سنگین تحریم‌های ثانویه یا انزوای مالی را متحمل شوند.

سال‌هاست که کارشناسان سیاست خارجی و اقتصاد بین‌الملل هشدار می‌دهند که ادامه رویکردهای فرساینده، هزینه‌های کمرشکنی را بر اقتصاد، ترانزیت و بخش سلامت کشور وارد می‌کند. حالا پس از جنگ‌های مخرب این سوال مطرح می‌شود که ایران تا چه زمانی توان و ظرفیت تحمل این فشارهای فرساینده، صف‌های کیلومتری مرزی و قطع شریان‌های مالی را دارد؟