سنگ‌قبرهای تاریخی سفیدچاه یکی‌یکی ناپدید می‌شوند!
گورستان تاریخی سفیدچاه در مازندران که از آن به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین گورستان‌های مسلمانان ایران یاد می‌شود، با تهدیدهای جدی روبه‌رو است.
برترین‌ها: گورستان تاریخی سفیدچاه در مازندران که از آن به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین گورستان‌های مسلمانان ایران یاد می‌شود، با تهدیدهای جدی روبه‌رو است. تدفین‌های جدید، شکستن و جابه‌جایی سنگ‌قبرهای تاریخی، سرقت آثار، فرسایش طبیعی و نبود حفاظت مؤثر، هویت چندصدساله این اثر ثبت ملی را در معرض نابودی قرار داده است؛ گورستانی که علاوه بر ارزش تاریخی، به‌دلیل یک باور قدیمی درباره خاک آن، هنوز هم محل دفن بسیاری از اهالی منطقه است. گزارش «عصرایران» را می‌خوانید:
در میان مردم محلی هم باوری قدیمی وجود دارد؛ می‌گویند خاک گورستان خاصیتی دارد که باعث کند شدن روند تجزیه اجساد می‌شود و مردگان در این گورستان دیرتر از بین می‌روند. همین باور باعث شده ساکنان روستا و بسیاری از اهالی حدود ۵۰ آبادی اطراف همچنان مردگان خود را برای دفن به سفیدچاه بیاورند.
حسن ظهوری ــ گورستان سفیدچاه یا به زبان محلی طبری «اسبه چاه»، در روستای سفیدچاه از بخش یانه‌سر شهرستان بهشهر در استان مازندران قرار دارد و در سال ۱۳۸۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در بسیاری از منابع از آن به‌عنوان یکی از نخستین گورستان‌های مسلمانان در ایران یاد می‌شود. کارشناسان، شکل‌گیری آن را به دوره تیموری نسبت می‌دهند؛ هرچند برخی با استناد به سنگ‌قبرهای موجود، قدمت آن را بیشتر می‌دانند. با این حال، بخش قابل‌توجهی از سنگ‌قبرهای باقی‌مانده به دوره‌های پس از قرن نهم هجری قمری تعلق دارند.
خاک سفیدرنگ منطقه که به دلیل وجود آهک فراوان چنین ظاهری دارد، یکی از دلایل نام‌گذاری این روستا و گورستان عنوان شده است. در میان مردم محلی نیز باوری قدیمی وجود دارد که این خاک باعث کند شدن روند تجزیه اجساد می‌شود و مردگان در این گورستان دیرتر از بین می‌روند یا حتی سالم باقی می‌مانند. همین باور در کنار جایگاه تاریخی و مذهبی گورستان باعث شده است ساکنان روستا و بسیاری از اهالی حدود ۵۰ آبادی اطراف، به‌ویژه از محدوده گلوگاه، همچنان مردگان خود را برای دفن به سفیدچاه بیاورند.
گورستان سفیدچاه از چند قرن پیش تاکنون، به‌طور پیوسته محل دفن مردگان بوده است. همین تداوم تدفین باعث شده در نگاه نخست، تعداد سنگ‌قبرها بسیار بیشتر از تعداد واقعی مدفونان به نظر برسد. اما برای محاسبه تعداد قبرها باید یک نکته را در نظر گرفت؛ در این گورستان برای هر متوفی معمولاً از دو سنگ استفاده می‌شده است؛ یکی در قسمت سر و دیگری در قسمت پای متوفی. بنابراین تعداد سنگ‌قبرها را باید تقسیم بر دو کرد تا به تعداد تقریبی قبرها رسید.
این سنگ‌ها را سنگ‌تراشان سنتی منطقه می‌ساختند؛ هنرمندانی که نسلشان عملاً از میان رفته و دیگر نشانی از آن‌ها باقی نمانده است. شکل و شمایل سنگ‌قبرها نیز با توجه به دوره تاریخی و گاهی ویژگی‌های فرد متوفی تفاوت دارد.
در میان سنگ‌قبرهای سفیدچاه، دو شکل اصلی بیشتر به چشم می‌خورد؛ سنگ‌قبرهای صندوقی و سنگ‌قبرهای محرابی. نمونه‌های صندوقی از قدیمی‌ترین انواع سنگ‌قبرهای این گورستان هستند و برخی از آن‌ها قدمتی در حدود ۸ تا ۹ قرن دارند. سنگ‌قبرهای محرابی نیز با الهام از معماری ایرانی و نقوش و تزئینات سنتی ساخته شده‌اند و در دوره‌های متأخرتر رواج بیشتری پیدا کرده‌اند.
در بعضی از قسمت‌های گورستان، آرامگاه‌های خانوادگی نیز دیده می‌شود. از جمله آرامگاهی که سنگ‌قبر آن تاریخ وفات متوفی را ۱۳۵۵ هجری قمری یعنی حدود ۱۰۰ سال قبل می‌داند. نمونه‌هایی از این دست نشان می‌دهد که استفاده از این شیوه سنگ‌گذاری تا دوره‌های نسبتاً متأخر نیز ادامه داشته است.
در بخش تاریخی گورستان، بیشتر سنگ‌قبرها به‌صورت ایستاده قرار گرفته‌اند و نقوش حکاکی‌شده روی آن‌ها اطلاعاتی درباره شغل، جنسیت و گاه شخصیت متوفی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. شانه‌های سنگ‌قبرها نیز در برخی موارد نشانه‌ای برای تشخیص جنسیت متوفی بوده‌اند؛ به‌طوری که شانه‌های دوسر را معمولاً به مردان و شانه‌های یک‌سر را به زنان نسبت می‌دهند.
در کنار نقوش هندسی، اسلیمی و گیاهی، تصاویری از حیواناتی مانند کبوتر، روباه، خرگوش و شتر نیز روی بعضی سنگ‌ها دیده می‌شود. نقش درخت سرو و ابزارهای مرتبط با مشاغل نیز از دیگر عناصر حکاکی‌شده روی این سنگ‌هاست. مجموعه این نقوش، گورستان سفیدچاه را به منبعی ارزشمند برای مطالعه فرهنگ، هنر و زندگی اجتماعی مردم منطقه در دوره‌های گذشته تبدیل کرده است.
در این گورستان، سه تن از نوادگان امام موسی کاظم به نام‌های ابراهیم، منصور و عبدالرحمن نیز مدفون‌اند. آرامگاه آن‌ها دارای ضریح چوبی و گنبدی نقره‌گون است و قدمت آن را حدود ۸۴۰ سال ذکر می‌کنند. همچنین بنا بر روایت‌های محلی، افرادی از خاندان‌های حاکم منطقه، از جمله ملک بادله و برخی سادات مرعشی، در این گورستان به خاک سپرده شده‌اند.
امروز اما سفیدچاه تنها محل مراجعه اهالی برای دفن مردگان نیست. گروهی از گردشگران برای تماشای سنگ‌قبرهای تاریخی و عکاسی به اینجا می‌آیند و گروهی از پژوهشگران و دانشجویان نیز برای مطالعات تاریخی و فرهنگی از آن بازدید می‌کنند. با این حال، آنچه بیش از همه در این گورستان جلب توجه می‌کند، تضاد میان سنگ‌قبرهای تاریخی و تدفین‌های جدید است.
سنگ‌قبرهای امروزی، به‌ویژه نمونه‌هایی که تصویر متوفیان روی آن‌ها نصب شده، فضای بصری گورستان را به‌شدت تغییر داده‌اند. ارتفاع بعضی از این سنگ‌ها نیز از حد متعارف بسیار بیشتر است؛ تا جایی که حریم بصری گورستان را تحت تأثیر قرار داده‌اند و در بسیاری از قاب‌های عکاسی و تصاویر ثبت‌شده از این مجموعه دیده می‌شوند.
البته همه مداخلات جدید به نصب سنگ‌قبرهای امروزی محدود نمی‌شود. در بعضی موارد، خانواده‌ها برای مرمت قبرهای قدیمی اقدام کرده‌اند و سنگ‌های جدیدی را در همان محدوده و با رعایت فاصله میان دو سنگ‌قبر قبلی قرار داده‌اند. اما این مداخلات، حتی در مواردی که با نیت حفظ آرامگاه خانوادگی انجام شده‌اند، به بستر و ساختار اصیل قبر آسیب زده و شکل تاریخی آن را تغییر داده‌اند. در موارد دیگری نیز برای دفن مردگان جدید، صندوق‌هایی شبیه نمونه‌های تاریخی ساخته شده است؛ اما این تقلید از شکل ظاهری سنگ‌قبرهای قدیمی، لزوماً به معنای حفظ اصالت و هویت تاریخی آن‌ها نیست.
گورستان سفیدچاه در حال حاضر دو بخش شرقی و غربی دارد. بخش شرقی، قسمت اصلی و قدیمی‌تر گورستان است و بخش غربی ظاهراً از حدود یک قرن پیش، پس از محدود شدن فضای تدفین در بخش شرقی، مورد استفاده قرار گرفته است. حالا بخش غربی بیش از هر قسمت دیگری تحت تأثیر تدفین‌های جدید قرار دارد و در بخش شرقی نیز مداخلات متعدد، چهره تاریخی گورستان را تغییر داده است.
اما تدفین‌های جدید تنها تهدید این میراث تاریخی نیستند. گلسنگ‌ها نیز به‌تدریج بخش مهمی از سنگ‌قبرهای قدیمی را پوشانده‌اند. این موجودات زنده با گسترش روی سطح سنگ‌ها، نقوش حکاکی‌شده و نوشته‌های تاریخی را مخدوش می‌کنند و در بلندمدت می‌توانند به فرسایش و تخریب سنگ‌ها منجر شوند. در برخی موارد، پوشش گلسنگ‌ها آن‌قدر گسترده شده که خواندن نام متوفی یا تشخیص تاریخ دقیق وفات او دشوار یا حتی غیرممکن است.
از سوی دیگر، کمبود فضای دفن باعث شده در مواردی سنگ‌قبرهای تاریخی شکسته یا جابه‌جا شوند تا برای دفن مردگان جدید جا باز شود. بر اساس برخی گزارش‌ها، حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد سنگ‌قبرهای قدیمی این گورستان از بین رفته‌اند؛ آماری که نشان می‌دهد ادامه روند فعلی می‌تواند بخش مهمی از شواهد تاریخی این مجموعه را برای همیشه نابود کند.
سرقت سنگ‌قبرهای قدیمی نیز از دیگر مشکلات سفیدچاه است. این گورستان نگهبانی دائمی ندارد و نبود فنس‌کشی مناسب، امکان دسترسی و خروج سنگ‌قبرهای تاریخی را آسان‌تر کرده است. در نتیجه، برخی از سنگ‌های قدیمی به سرقت می‌روند و از بستر تاریخی خود خارج می‌شوند.
شرایط طبیعی منطقه نیز بر وضعیت حفاظتی گورستان تأثیر گذاشته است. رطوبت، تغییرات دمایی و فرسایش ناشی از شرایط جوی، به‌تدریج باعث لق شدن سنگ‌ها و افزایش احتمال شکستگی و تخریب آن‌ها می‌شود. در چنین شرایطی، نبود برنامه منظم برای حفاظت و پایش سنگ‌قبرها، خطر از بین رفتن این آثار را بیشتر می‌کند.
از سوی دیگر، حریم تاریخی گورستان به‌خوبی از محدوده جدید تدفین تفکیک نشده است. عبور و مرور نامنظم میان قبرها، ساخت‌وسازهای بدون ضابطه و نبود نظارت مؤثر بر مداخلات جدید، همگی به آسیب دیدن این مجموعه دامن زده‌اند.
گورستان سفیدچاه همچنان یک گورستان فعال است و همین مسئله، حفاظت از آن را پیچیده‌تر می‌کند. مردم منطقه همچنان مردگان خود را در اینجا دفن می‌کنند، اما ادامه این روند بدون تعیین محدوده مشخص برای تدفین‌های جدید و بدون نظارت بر شیوه ساخت و مرمت سنگ‌قبرها، می‌تواند به نابودی تدریجی هویت تاریخی آن منجر شود.
ارسال نظر