چه کسانی در ایران تقاضای رفراندوم داشتند؟

مجله مهر: رفراندوم واژه‌ای آشناست که در تاریخ انقلاب بارها به بهانه‌های مختلف از آن یاد شده است.

«رفراندوم» در لغت به معنای رای‌گیری از عموم مردم برای انجام کاری است که در فارسی به آن همه‌پرسی می‌گویند. رفراندوم مفهومی است که قید «جمهوریت» نظام را تضمین می‌کند. پس از انقلاب اسلامی چند همه‌پرسی در ایران برگزار شده است.

رفراندوم سال ۵۸؛ آری مردم به جمهوری اسلامی

پس از پیروزی انقلاب، به دستور امام خمینی در روزهای دهم و یازدهم فروردین سال ۱۳۵۸ همه‌پرسی برگزار شد. در این رفراندوم ۹۸درصد واجدان رای، شرکت کردند و از این تعداد نزدیک به ۹۹ درصد به جمهوری اسلامی رای «آری» داده‌اند. به همین دلیل، دوازدهم فروردین که نتیجه این رفراندوم اعلام شد و اکثریت مردم به نظام جمهوری اسلامی رای مثبت دادند، به عنوان روز جمهوری اسلامی نام‌گذاری شد.

رفراندوم قانون اساسی

در آذر سال ۵۸ هم رفراندومی برای قانون اساسی برگزار شد. در این رفراندوم هم بیش از ۷۵درصد مردم رای دادند که باز هم با مشارکت ۹۹درصدی مردم قانون اساسی کشور تصویب شد. علاوه بر این، هر زمان که در کشور آشوب، تنش یا اختلاف نظری پیش می‌آمد، عده‌ای درخواست برگزاری رفراندوم مجدد را می‌کردند؛ یعنی عقیده داشتند که باید درباره این مسئله از مردم مهر تایید گرفت.

بنی‌صدر: « رفراندوم، راه برون‌رفت از بن‌بست است.»

«ابوالحسن بنی‌صدر» اولین کسی است که در سال ۱۳۶۰ پیشنهاد برگزاری همه‌پرسی را مطرح کرد. در پی اختلافات او با مجلس و به‌ویژه نخست‌وزیرش (شهید رجایی) وی راه بدون بحران خروج از این بن‌بست را رای گیری از مردم معرفی کرد. بنی‌صدر که جایگاه خود را در ایران در خطر می‌دید، گفته بود: « اگر میزان رأی ملت است و من به عنوان رئیس جمهور موقعیت خودم را در خطر می‌بینم، حق دارم پیشنهاد بکنم این میزان اظهار بشود یا خیر؟ اگر چنین حقی دارم، آقا جواب من تهدید است؟ ما در این جمهوری پذیرفته‌ایم که انقلاب کردیم. برای این که رژیمی سر کار بود که مردم را به حساب نمی‌آورد و رأی آنها را نمی‌پذیرفت.»

این سخنان بنی‌صدر بازتاب گسترده‌ای داشت؛ تا جایی که حتی امام خمینی هم در ششم خرداد سال ۱۳۶۰ واکنش نشان دادند و خطاب به بنی‌صدر فرمودند: «تو غلط کردی قانون را قبول نداری، قانون تو را قبول ندارد.»

در همان زمان، یکی از افرادی که علیه سخنان بنی‌صدر جبهه گرفت، سیدمحمد خاتمی بود. او در آن زمان در پاسخ به بنی‌صدر گفته بود:« اولاً، بن‌بست در جایی است که ملاک مشترک برای رفع اختلاف و کشف حق و باطل وجود نداشته باشد؛ در حالی که قانون اساسی، این خونبهای گرانقدر شهیدان اسلام که به تصویب امت و تأیید امام رسیده است، در دست ماست.

چرا ما به خود حق می‌دهیم که تمام ملت را در خود خلاصه شده ببینیم و اختلاف میان مسئولان رده بالا را اختلاف میان مردم به حساب آوریم و سختگیری‌های غیرقانونی خود را به صورت یک «بن‌بست» معرفی کنیم و برای شکستن این بن‌بست موهوم بر روی قانون اساسی پل بزنیم!؟ ثانیاً، در ورای قانون، امام امت هست که مشروعیت قانون و مقامات قانونی نیز مرهون رهبری اسلامی اوست.

رهبری که در نفس‌گیرترین تنگناها با موضع‌گیری‌های قاطع خویش، انقلاب را به پیش رانده است و حضور او در صحنه، حتی به نیرومندترین قدرت‌های شیطانی روزگار که تمام تلاش خویش را مصروف در بند نگه داشتن ایران می‌کردند، اجازه نداده است که برای این مردم و این انقلاب «بن‌بست» ایجاد کنند؛ چرا نتواند با اتکا به پشتیبانی بی‌دریغ این مردم، مشکلات این چنانی را که پاره‌ای ان را «بن‌بست» به حساب می‌آورند، از سر راه بردارد؟»

سیدمحمدرضا خاتمی: « اگر از سوی شورای نگهبان (لوایح دوگانه) رد شود، رفراندوم را پیشنهاد می‌کنیم»

«سید محمدرضا خاتمی» دبیر کل وقت حزب مشارکت نیز به نمایندگی جریان اصلاحات که خواستار افزایش اختیارات دولت بودند، این لوایح را در مجلس پیشنهاد داد و برای اینکه اهرم فشاری برای تصویب آن داشته باشد، از تهدید به رفراندوم استفاده کرد. این لایحه البته توسط شورای نگهبان رد شد و ماجرای تحصن نمایندگان مجلس ششم از اینجا آغاز شد.

محمود احمدی‌نژاد: «برای اجرای هدفمندی یارانه‌ها رفراندوم برگزار کنیم.»

«محمود احمدی‌نژاد» رئیس‌جمهور وقت هم برای اجرای طرح هدفمندی، درآمد ۴۰هزار میلیاردی را پیشنهاد کرد؛ اما نمایندگان که نگران تزریق نقدینگی به جامعه و در نتیجه تورم بودند، تنها با ۲۰ هزار میلیارد آن موافقت کردند. احمدی‌نژاد هم که معتقد بود، این میزان درآمد برای این طرح به‌خصوص در سال اول کم است، پیشنهاد برگزاری رفراندوم را مطرح کرد. البته در نهایت با نامه وی به مجلس برای کمک به اجرای این قانون، مجلس درآمد ۳۵میلیاردی را تصویب کرد.

فتنه ۸۸ و رفراندوم

سال ۸۸ برخی درخواست برگزاری رفراندوم را دوباره مطرح کردند. «سید محمد خاتمی» از کسانی بود که خواستار تحقیق و تفحص مجلس از انتخابات شده بود و او هم راه برون رفت از شرایط موجود را رفراندوم معرفی کرد. این سخنان خاتمی با واکنش‌های زیادی روبه‌رو شد. او که در سال ۶۰ به درخواست برگزاری رفراندوم توسط بنی‌صدر اعتراض کرده بود، حال خود در جایگاه بنی‌صدر قرار گرفته و همان سخنان را تکرار می‌کند.