از جنگ‌ های صلیبی تا تقابل حاج‌ قاسم و اوباما

هفته نامه صدا: ۹ ماه از لحظه ای که باراک اوباما سیاست «تحقیر و نابودی» را برای مبارزه با داعش- گروه افراطی جانشین القاعده در عراق- ارائه کرده است می گذرد. داعش در آن زمان علی رغم حملات هوایی روزانه، آموزش پرشتاب نیروهای عراقی و ائتلافی متزلزل از ۶۰ کشور برای مبارزه با داعش، موفقیت های مستمر در عراق و سوریه کسب کرده است.

داعش اکنون نه تنها موصل را تحت کنترل دارد بلکه موفق شده است الرمادی، پایگاه اهل تسنن در ۷۰ کیلومتری بغداد را تصرف کند. در سوریه شهر استراتژیک پالمیرا توسط داعش اشغال شده است. گستره داعش تا لیبی نیز پیش رفته است.

این گروه حتی اخیرا در اولین حمله تروریستی خود در عربستان مسجدی شیعه را در شهر قطیف منفجر کرده است. داعش، نه تنها تحقیر و منزوی نشده است که به نظر می رسد به محبوبیت رسیده است. پس باید گفت که در حال حاضر داعش پیروز است.

اما اوباما و پنتاگون با صبوری به مشورت پرداختند. سخنگوی کاخ سفید، جاش ارنست، بیان کرد که هرچند از دست دادن الرمادی یک شکست بوده است اما چندان مهم محسوب نمی شود. واشینگتن می گوید آموزش نیروهای عراقی را سرعت خواهدبخشید؛ آموزشی که طبق گفته منتقدان بعد از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ برای سال ها ادامه داشته است.

اما گفت و گو با مقامات و تحلیل گران نظامی و سیاسی خارجی و بومی در عراق تصویری تاریک تر ارائه می دهد. حقیقت تلخی که در برابر آمریکا و شریکان بین المللی آن قد علم کرده است شکست سیاست «تحقیر و نابودی» است و هیچ جایگزینی هم برای آن وجود ندارد.

وخامت اوضاع عراق در روز ۱۸ می و بعد از سقوط الرمادی آشکار شد. استان الانبار که شهر الرمادی در آن واقع شده است، درواقع قلب اسلام سنی عراق است. در بازه ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ در این شهر بود که رهبران قبیله ای به صورت موثری با نیروهای آمریکایی همکاری کردند و موفق شدند القاعده را نابود کنند. بسیاری از کسانی که در آن دوران علیه القاعده مبارزه کردند تحت حکومت نوری المالکی که رهبری شیعه بود، انزوای سیاسی را به شدت احساس کردند. بسیاری از قبایل سنی الانبار اکنون حامی داعش هستند و باقی قبیله ها نیز دچار اختلاف شده اند چرا که برخی حامی دولت کنونی بغداد با ریاست حیدر العبادی شیعه و برخی مخالف آن هستند.

این در حالی است که العبادی به اندازه مالکی فرقه گرا نیست و نسبت به اهل تسنن عراق عداوت و خصومت ندارد. ۱۸ می بود که شورای استانی الانبار دریافت کمک از شبه نظامیان شیعه را پذیرفت. این مبارزان توسط تهران تسلیح و هدایت می شوند. در انتهای می، دولت و شبه نظامیان عملیات آزادسازی الرمادی را آغاز کردند. یکی از رهبران قبیله ای می گوید در حال حاضر از هر کمکی برای آزادی و رهایی از دست داعش استقبال می کنند.

لینا خطیب، مدیر مرکز کارنگی خاورمیانه، معتقد است اگر داعش در حال پیمودن مسیر پیروزی است، به دلیل مجموعه ای از اشتباهات مخالفان آن است: «داعش مانند آبی است که در شیارها و شکاف های سیاست و استراتژی جوامع بین الملل نفوذ می کند و پیش می رود».

ثروت داعش

در سوریه یکی از جنبه های داعش که مورد توجه قرار نگرفت ثروت آن بود. داعش، چه از طریق فروش نفت و چه از طریق اخاذی نه تنها مبارزانش را با حقوقی بالاتر از آنچه که گروهی مانند ارتش آزاد سوریه به مبارزانش می پردازد، تامین می کند بلکه سرویس های رفاه اجتماعی نیز برای آن ها فراهم کرده است.

در نتیجه مردم خسته از جنگ را با درآمد مالی و خدمات اجتماعی تامین می کند. برای مثال در رقه که به عنوان پایتخت داعش مطرح شده است در حال حاضر خدمات درمانی ارائه می شود. خطیب معتقد است واکنش جامعه جهانی در این مورد کافی نبوده است: «آن ها بر آموزش و تسلیح نیروهای مخالف میانه رو تمرکز کردند و کار چندانی برای مقابله با قدرت اقتصادی داعش انجام ندادند».

آمریکا معمولا و حتی در مورد گروه هایی که تحت حمایت آن قرار دارند غیرمسئولانه عمل می کند. خطیب می گوید مقامات ارتش آزاد سوریه از وزارت خارجه آمریکا برای تشکیل دادگاه به منظور رسیدگی به مناقشه ها در نواحی تحت کنترل خود در جنوب کشور درخواست کمک کرده اند، اما هیچ پاسخی دریافت نکرده اند. خطیب ادامه می دهد: «ارتش آزاد سوریه در نواحی جنوبی این کشور این پتانسیل را دارد که به دولت تبدیل شود. این گروه اعتبار لازم را دارد و به کمکی فراتر از تجهیزات و آموزش نیازمند است».

یکی از مقامات اطلاعاتی سابق سوریه می گوید بسیاری از تحلیل گران نظامی کمپین محدود حملات هوایی علیه مواضع داعش در سوریه را غیرمنطقی می دانند. هربار پس از کشته شدن غیرنظامیان در این حملات هوایی پروپاگاندای داعش که حملات را جنگ صلیبی علیه سرزمین های اسلامی می نامد آغاز می شود و محبوبیت گروه افزایش پیدا می کند. او می گوید این کمپین محدودتر از آن است که تاثیر چندانی داشته باشد.

نیروی شیعه یا سنی؟

مفسران بر این باورند که این کمپین در عراق هم بی حاصل بوده است. شاید العبادی کمتر از مالکی فرقه گرا باشد اما عدم اعتمادی که میان اهل تسنن الانبار و بغداد وجود دارد بسیار عمیق است. خطیب بر این باور است که حل این مسئله کاری بسیار دشوار است و زمان بسیار زیادی نیاز دارد. تصمیم مبنی بر اعزام شبه نظامیان شیعه به الانبار اقدامی سرنوشت ساز بوده و البته استراتژی آمریکا را در عراق مختل می کند. تحلیل گر عراقی، جیارد، می گوید آمریکا با العبادی توافق کرده است که از الانبار محافظت کند. البته آمریکا برای جلوگیری از اتکای العبادی به شبه نظامیان شیعه مرتبط با ایران در مبارزه با داعش در منطقه ای سنی نشین، به دنبال این توافق بوده است.

دلایل آمریکا روشن است. تنش فرقه ای منطقه شدید است و ورود نیروهای شیعه ریسک تشدید جنگ داخلی فرقه ای را افزایش می دهد. آمریکا هم چنین در تلاش بوده است این اعتقاد را در میان متحدانش در منطقه از بین ببرد که بعد از مذاکرات هسته ای با ایران کشورهای دوست خود در خاورمیانه را فراموش کرده است. بنابراین آمریکا تلاش های خود را در جهت آموزش نیروهای عراقی در الانبار و حملات هوایی به داعش افزایش خواهدداد.

اما این طرح دیگر موضوعیت ندارد. جیارد می گوید سقوط الرمادی یک فاجعه است و آمریکا در تامین مواد لازم برای مردم از طریق هوا و نیز حملات هوایی چندان موفق نبوده و عملکرد ضعیفی داشته است.

بسیاری از تحلیل گران و منابع عراق معتقدند آمریکا آسیب و خسارت ناشی از سقوط الرمادی را وخیم تر کرده و شدت بخشیده است. اشتون کارتر، وزیر دفاع جدید آمریکا، ارتش عراق را برای این شکست مورد سرزنش قرار داد و گفت این ارتش فاقد اراده لازم برای مبارزه است. این اظهارات نخبگان سیاسی عراق را بسیار خشمگین کرد. آن ها به این نکته اشاره کردند که ارتش عراق به مدت 17 ماه در الرمادی علیه داعش جنگیده است: «آن ها این موضوع را چنین تصویر می کنند که انگار در لحظه اتفاق افتاده است!

داعش حمله کرده و ارتش فرار کرده است. اما این واقعیتی نیست که اتفاق افتاده است.» جیارد تاکید می کند که ارتش عراق خسته بوده است: «آن ها متوجه شده بودند که حتی اگر تا مرگ خود به مبارزه ادامه دهند الرمادی سقوط خواهدکرد. پس عقب نشینی کردند و دوباره گروه بندی شدند. تصمیم آن ها درست و عمل گرایانه بوده است.»

نقش ایران

برخلاف خواسته آمریکا، مبارزه برای الانبار اکنون موجب تقویت نفوذ تهران خواهدشد. قاسم سلیمانی، فرمانده سپاه قدس ایران، نیز از عملکرد اوباما در مبارزه با داعش انتقاد کرده است: «آقای اوباما شما حتی یک کار کوچک در عراق انجام نداده اید و اراده لازم را برای مبارزه و غلبه بر داعش ندارید».

در سوریه نیز رژیم اسد برای جلوگیری از پیشروی داعش به مبارزان نیابتی ایران کمک های مالی این کشور تکیه می کند. این ایده که ایران در حال قدرت گرفتن در منطقه است و آمریکا نیز در مورد این موضوع بی تفاوت به نظر می رسد در حال حاضر شدت گرفته و رواج یافته است. به این موضوع توجه کنید که اهل تسنن اخیرا اجلاس اوباما برای بررسی تفاهم هسته ای ایران و امنیت منطقه ای را بایکوت کرده اند.

دولت های سنی اکنون با نارضایتی شاهد ظهور تهران به عنوان خط مقدم مبارزه علیه داعش هستند. سید حسن نصر الله در سخنان خود اظهار داشته است که نیروهایش هر آنچه لازم باشد در سوریه انجام خواهندداد تا دوباره داعش را شکست دهند. یکی از مقامات امنیتی منطقه می گوید حقیقت این است که ایران مسئول تر، منعطف تر و موثرتر از هر نیروی دیگری در منطقه بوده است.

علی رغم این دورنما، بررسی داعش در آمریکا اغلب برای مردم منطقه حالتی سورئال دارد. تعداد بیشتری از جنگ طلبان آمریکا دوباره موضوع استفاده از نیروهای زمینی بیشتر را مطرح کرده اند. مایکل دورن، از اعضای نهاد هادسون، می گوید: «واقعا راهی به جز مبارزه زمینی با داعش و اعزام تعداد قابل توجهی سرباز برای آموزش نیروهای سوری و قبیله های سنی عراقی باقی نمانده است.»

تحلیل گران در مورد این موضوع به توافق نرسیده اند و در مورد اعزام تعداد قابل توجهی از نیروها به منطقه تردید دارند، اما دورن تاکید می کند که حقیقت سیاسی این ایده را نطفه خفه می کند. اوباما درواقع شانسی برای این کار ندارد چرا که رای دهندگان با آن مخالفند. اما آنچه کمتر به آن توجه می شود حقیقت سیاسی عراق است؛ عراق هرگز این ایده را نخواهد پذیرفت.

نقاط قوت داعش

آمریکا و هم پیمانان آن با حقیقت دیگری نیز رو به رو شده اند. داعش، فارغ از ماهیت تروریستی خود، در حال تبدیل شدن به دشمنی خطرناک و زیرک است و البته تحلیل گران معتقدند این موضوع به خاطر حضور افسران سابق ارتش عراق (دوران حکومت صدام حسین) در این گروه است. آن ها در مبارزه بسیار سرسخت و از نظر تاکتیکی نیز ماهر و زبده هستند. یکی از موضوعاتی که در سقوط الرمادی مشخص شد استفاده گسترده داعش از نیروهای مخفی بود. که با شدت یافتن مبارزات در حمایت از داعش ظاهر شدند. تحلیل گران می گویند چنین نیروهایی در بغداد نیز وجود دارند و آماده برهم زدن امنیت هستند. بغداد به دلیل شیعه نشین بودن احتمالا به تصرف داعش درنخواهد آمد اما امکان افزایش خشونت در آن وجود دارد.

برای واشینگتن، علی رغم خسارت های انسانی غیرنظامی، حملات هوایی هم چنان تنها گزینه واقعی است. در طول اجرای سیاست «تحقیر و نابودی» روزانه فقط ۱۵ حمله هوایی انجام گرفته است. در حالی که در دوران اجرای سیاست «غافلگیری و ابهت» تعداد حملات روزانه به ۸۰۰ حمله می رسید. ۳۰۰۰ نیروی آمریکایی کار چندانی از پیش نمی برند و حتی نیروهای ویژه کانادایی فضای مانور بیشتری نسبت به همتایان آمریکایی خود دارند. اصول و قوانین مداخله و درگیری باید تسهیل شود و نیروهای آمریکایی باید در استفاده از حملات هوایی و همکاری با اپراتورهای ویژه عراقی بهتر عمل کنند و به دنبال اعضای کلیدی داعش باشند.

البته مشکلی که در این تاکتیک وجود دارد این است که با وجود نیروهای مبارز شیعه در الانبار، کمپین هوایی فشرده و شدید آمریکا دوباره این ذهنیت را ایجاد خواهدکرد که نیروی هوایی آمریکا بازوی کمکی ارتش ایران است. آمریکا هم چنین درحال آموزش مبارزان سنی در پایگاه الاسد الانبار است. چگونگی به کارگیری این نیروها توسط دولت عراق و ترکیب شیعه و سنی مسئله ای است که باید منتظر آن ماند.

کمپین هوایی فشرده و تقویت شده اگر اتفاق بیفتد عواقب منطقه ای به همراه خواهدداشت. هم چنان که ایران و ۵+۱ به امضای تفاهمی هسته ای نزدیک می شوند که به عقیده دولت های سنی منطقه ایران را در مسیر تایید شده ساخت بمب قرار خواهدداد، تصویر حملات هوایی آمریکا در حمایت از مبارزان شیعه باعث خشم ریاض، عمان و دیگر کشورها خواهدشد. احتمال یک شورش سنی در حال حاضر نیز وجود دارد: در سوریه، در جنگ میان ایران و عربستان در یمن و در حمایت اهل تسنن از داعش در الانبار، آیا جنگ میان شیعه و سنی شدت خواهدگرفت؟

واشینگتن اعلام کرده است که به دنبال توازن قدرت شیعه و سنی در منطقه است و امیدوار است. این توازن وضعیت منطقه را به ثبات برساند. آمریکا سعی کرده است اطمینان خاطر متحدان سنی خود را با تدابیر امنیتی قدرتمند جلب کند. اما شرایط منطقه هم چنان حاکی از عدم ثبات است و به نظر می رسد احتمال تغییر در آینده نزدیک وجود ندارد.