آیا هنوز انگلیس روباه پیر است؟

هفته نامه صدا - هادی خسروشاهین: ما ایرانی ها در گذشته درجا می زنیم. تاریخ برایمان یا نوستالژی است یا تراژدی. در بطن و متن این گذشته کینه ها و حسرت هایمان را جا گذاشته ایم و مدام عقربه های ساعت را به عقب بر می گردانیم تا از زمان انتقام بگیریم. فقط متهم می کنیم و بار مسئولیت ندانم کاری هایمان را به گذشته حواله می دهیم.

در این میان خودی ها یا مبرا از خطایند یا آلت دست دیگران. بازیگران هم زبان، هم کیش، و هم آیین مان به عروسک های خیمه شب بازی می مانند که دست نامرئی بر آنها فرمان می راند که چه کنند و چه نکنند. در این معنا حتی اگر تفسیرهای تاریخی مان و غوطه ور شدن در گذشته مان بیشتر به کمدی می ماند تا تراژدی و نوستالژی. این چنین از زمان، تصاویری کودکانه و فانتزی می سازیم تا تنها خود را از خطا مبرا کنیم. می خواهیم روح و هویت ایرانی را پک نگه داریم چون هرچه داریم از این هویت برساخته و غیرواقعی است.

در این وضعیت انگلیس روباه پیر می شود و روسیه خرس خپل عیاش. چنین قضاوت نابخردانه ای نیز نه نیازی به برهان دارد و نه استنتاج های فلسفی و منطقی. کافی است به تاریخ سرکشی کنیم تا به فهرست بلندبالایی از ظلم ها و بی رحمی های این دو جانور پلید برسیم. این تفسیر و نگاه جانبدارانه به تاریخ آنقدر در ذهن و فکر ما نفوذ و رسوخ کرده که نه می توانیم از زندان آن رها شویم و نه حتی روزنه ای جدید در میان این همه تاریکی بگشاییم.

با چنین ذهنیتی تاریخ برایمان خط مستقیم و روشنی ترسیم می کند که تنها مفسر ظلم ها و ستم هایی است که بر قوم پارس رفته است. مظلوم نمایی در بستر تاریخ به یکباره از دوره قاجار آغاز می شود؛ عصری که سرآغاز فروپاشی امپراتوری ایران و تجزیه پارس بزرگ است. اگرچه در این تحقیر و فرومایگی تاریخی ردپای دولت های بریتانیای کبیر و روسیه تزاری آنقدر عیان هست که نتوان واقعیت اش را منکر شد ولی ما ایرانی ها علاقه ای وافر به تفکر و توجه در علت واقعی این فرومایگی نداریم. نگاه ما به رابطه علی فروپاشی امپراتوری ایران هماره ناقص و ابتر بوده است. علت فرعی را شناسایی کرده ایم ولی علت العلل را یا نادیده انگاشته ایم و یا برای تبری روح پارسی از خطا و اشتباه در کوچه علی چپ قدم فرسایی کرده ایم.

واقعیت اش را بخواهید نه بریتانیا روباه پیر است و نه روسیه خرس خپلِ عیاش. نقطه آغاز فرسایش ایران از خود بوده است و نه دیگری. ایران پس از ایل و تبار صفوی ابهتش فرو ریخت. گسترش فساد، تکبر در قدرت، بی توجهی و بی مبالاتی نسبت به تحولات جهان غرب، سیستم معیوب حکومتی، چاپلوسان و فرصت طلبان حریم سلطان، همه و همه دست به دست هم دادند تا ایران در پروسه ضعف قرار گیرد.

در این میان نگاه اخلاقی به مقوله سیاست خارجی و روابط ایران با دنیای پیرامونی اش اسفناک است و تاثربرانگیز. انتظار و مطالبه اخلاقی از بریتانیا و روسیه و یا نگاه توأم با رمانتیسم به سیاست بین المللی دور از خرد و عقلانیت راهبردی است. این دو و حتی آمریکا در دوره محمدرضا شاه پهلوی بر پایه منطقی عمل کرده اند که دیگران نیز در نقاط دیگر جهان بر همین منوال و روش به رفتار سیاسی و کنش بین المللی دست می زدند. جهان انگلیسی یا روسی با دنیای فرانسوی ها تفاوت چندانی نداشت.

همه به دنبال منفعت بودند و جست و جوی آن در مناطقی که بکر بود و افزود شدن قدرت مقدور و محتوم. ایران از این نظر بهترین نقطه در خاورمیانه بود چرا که بازیگران خارجی به راحتی می توانستند به منفعت دست یابند و قدرت منطقه ای و فرامنطقه ای خود را گسترش دهند. نشانه های ضعف و عدم توازن قدرت از سر و روی سرزمین پارسیان می بارید. پس تامین منفعت بدون محابا و بی توجه به اصول اخلاقی در دستور کار قرار گرفت و در این فرآیند آنهایی که فرصت طلب بودند و استادان چیره دست ماهیگیری در آب گل آلود به صدر سیاست ورزی در ایران رسیدند. اما در این بین برهه هایی از تاریخ مان گواهی می دهد که برخی سیاستمداران تلاش کرده اند با درک و فهم ضعف و سستی ایران در قدرت، امکانی را برای برقراری توازن میان بازیگران خارجی مهیا کنند تا مداخله آنها در امور داخلی ایران محدود و ثغور یابد.

فرار از این واقعیت و فرافکنی و واگذاری مسئولیت همه ناکامی ها و تلخ کامی های پارسیان به بریتانیایی ها یا تزارها در گام اول ظلم به خود است و در گام بعدی عواقب چنین نادیده انگاشتنی، درجازدن حال و هوای امروز ما در گذشته است.

اگر بازگشایی سفارت بریتانیا در تهران و سفر وزیر خارجه انگلیس پس از یک دهه با تغییر نگاه مان به سیاست، دیپلماسی و روابط بین الملل و نقش تاریخی بریتانیا و روسیه همراه نشود، به یقین آب از آب تکان نخواهدخورد. نگاه فانتزی ما به سیاست بین الملل قابلیت آن را دارد که همه دستاوردهای دیپلماتیک در 2 سال حکومتداری حسن روحانی را در چشم برهم زدنی نقش بر آب کند.

ما ایرانی ها با وجود گذشت حدود یک قرن از تاسیس دانشگاه دیپلماسی در کشور هنوز علاقه داریم به روابط با جهان بیرون احساسی و رمانتیک نگاه کنیم. به همین دلیل گروهی از ما پس از توافق وین عاشق اوباما شده اند و گروهی دیگر از متنفرین اولین رئیس جمهور سیاه پوست آمریکا. اگرچه وقتی نوبت به انگلیس می رسد، همه مان بدون درنظر گرفتن اختلافت سیاسی، عینک بدبینی مان را به چشم می زنیم و مثل دایی جان ناپلئون یکصدا می گوییم «کار کار انگلیسی هاست».

ایران وقتی در نظام بین الملل به اوج می رسد و از ضعف می گریزد که همه مان این عبارت نامانوس با سنت فکری جماعت پارسی را به زبان آوریم که کار، کار خودمان است. فقط کافی است این را باور کنیم.