کمپین های کم عمر

زهرا داستانی در ابتکار نوشت: ما ایرانی‌ها پیش‌ترها عقیده داشتیم که هر مشکلی را خودمان حل و فصل کنیم اما این روزها به لطف اینترنت، فضای مجازی و گوشی‌هایی که دقیقه‌ای از دستمان نمی‌افتند کمی بیشتر از گذشته روحیه کار تیمی و مشارکت‌های مدنی در ما زنده شده است.

هر چند این کار تیمی در فضای مجازی است و در واقعیت آن قدرها هم به چشم نمی‌آید اما گروه‌های مجازی و تلگرامی توانسته‌اند برای خود مخاطبانی دست و پا کنند و بسیاری را به مشارکت وا دارند.

کمپین‌های تلگرامی از این دست گروه‌های اجتماعی هستند که با اهدافی خاص، گاهی برای رفع یک مشکل و گاهی برای رسیدن به مقصودی در فضای مجازی شکل می‌گیرند و عده‌ای را با خود همراه می‌سازند. هرچند کمپین‌ها یا کارزارها در معنای اصلی خود یک هدف خاص را که بیشتر ته مایه سیاسی یا تبلیغاتی دارد در غالب یک کار دسته جمعی دنبال می‌کنند اما کمپین‌هایی تلگرامی در ایران بیشتر رنگ و بوی یک جنبش مدنی و اصلاحی را دارند که به صورت دست و پا شکسته ایجاد می‌شوند و خیلی زود از صحنه کنار می‌روند.

کمپین‌ها چه ویژگی‌هایی دارند؟

دکتر اسماعیل قدیمی، استاد علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی در گفت و گو با خبرنگار ابتکار، کمپین را اصطلاحی می‌‌داند که در حوزه روابط عمومی و ارتباطات جمعی ایجاد شده است. به گفته او، کمپین یک برنامه ریزی دقیق و منظم است که با توجه به همه عوامل و عناصری که در اختیار مجموعه قرار می‌گیرد هدفی را دنبال می‌کند تا آن را محقق سازد.

قدیمی در ادامه گفت: کمپین مدیریت، سیاست گذاری، برنامه، عناصر اجرایی و ستادی و حتی حدود اجرایی مشخص دارد. در هر کمپینی اطلاعات دقیق و منظمی وجود دارد و مجموعه اقدامات حساب شده‌ای را در راستای رسیدن به یک هدف در پیش می‌گیرد و مسلما برآوردهای دقیقی از این که چه کسی چه کاری انجام دهد، این اقدام قرار است بر روی چه قشری تاثیر بگذارد و چه نتایج و دستاوردهایی خواهد داشت، در دست دارد.

به گفته او کمپین‌هایی که در فضای مجازی شکل می‌گیرند هیچ یک از ویژگی‌ها و الزامات کمپین را ندارند، همچنین هیچ پشتوانه فکری و نظری از این کمپین‌ها حمایت نمی کند. قدیمی به ویژگی‌ها و الزامات ساختاری کمپین‌‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: مسئولان کمپین‌های تلگرامی مشخص نیستند و پشت پرده این کمپین‌ها آشکار نیست. معلوم نیست که چه کسی با چه ابزار و چه اختیاراتی، برای چه مخاطبانی فعالیت می‌کند و چه منافعی را به دنبال دارد.

کمپین‌ یا جنبش اجتماعی؟

کمپین‌ها امروز برای ما اهالی فضای مجازی غریبه نیستند و به صورت فعالانه به تمامی زندگی نفوذ کرده‌اند. عموما با هر اتفاق یا پدیده‌ای شکل می‌گیرند و در تمامی ابعاد سیاسی، اجتماعی و حتی اقتصادی ورود می‌کنند. گاهی در بُعد اقتصادی به خرید خودروهای داخلی نه می‌گویند و گاهی کاربران را به شب یلدایی بدون اینترنت تشویق می‌کنند. به گفته اسماعیل قدیمی، کمپین‌های فضای مجازی بیشتر نقش جنبش اجتماعی‌ را در ایران بازی می‌کنند. او معتقد است که هیچ یک از کمپین‌های شکل گرفته در فضای مجازی نتیجه نداده و نخواهد داد، چرا که در همه عناصر این کمپین‌ها ابهام وجود دارد.

این استاد دانشگاه در ادامه به کمپین «شب یلدا بدون اینترنت» اشاره می‌کند و می‌گوید: به جرات می‌توانم بگویم که کسانی که این کمپین را به راه انداختند آمار دقیق یا رصد دقیقی از آثار کمپین خود ندارند. «شب یلدا بدون اینترنت» خود یک عارضه است. هرچند که افرادی که این کمپین را راه اندازی کردند در صدد رفع یک عارضه دیگر بودند اما این نشان می‌دهد که آنها نمی دانند که اینترنت جریان اطلاعات مستمر و منظمی است که جامعه به آن وابسته است و به هیچ عنوان نمی‌شود آن را از جامعه دریغ کرد.

چرا کمپین‌ها شکل می‌گیرد؟

زندگی بشر امروز به ارتباط جمعی وابسته است و هر روز که از حضور رسانه‌ها در میان انسان‌ها می‌گذرد نقش آنها بیش از پیش پر رنگ تر می‌شود. اسماعیلی قدیمی، دلیل به وجود آمدن کمپین‌ها را در عدم نهادینه شدن ارتباط جمعی می‌داند. او می‌گوید: در کشورهای توسعه یافته وسایل ارتباط جمعی نهادینه شده اند و در حال تبدیل شدن به یک محفل اجتماعی یا نهاد اجتماعی هستند که قدرت هنجار سازی دارند.

در غرب نهاد فرهنگ، نهاد سیاست، نهاد آموزش، نهاد مذهب در کنار نهاد ارتباط جمعی شکل می‌گیرند بنابراین رسانه‌های ارتباط جمعی از یک مدیریت منطقی در کنار سایر امور برخوردارند. به عقیده این استاد دانشگاه نهادینه سازی ارتباطات جمعی در کشور آسیب زده است و فاقد مدیریت صحیح و فاقد راهبرد و مدیریت و کنترل و نظارت دقیق است. او می‌گوید: ارتباط جمعی در حالی در میان مردم گسترش پیدا می‌کند که ترویج آن نیز درگیر آسیب است. جامعه ما بدون هیچ تفکر، مدیریت، نظریه پردازی و هدایت فکری در حال ترویج رسانه‌های مجازی است.

رسانه هایی فاقد مدیریت

«نزدیک به ۴۵ میلیون نفر در ایران از اینترنت استفاده می‌کنند و تنها شبکه تلگرام ۱۴ میلیون کاربرد ایرانی دارد» قدیمی به این آمار اشاره می‌کند و می‌گوید: این نرخ بسیار بالا از کاربران شبکه اجتماعی بسیار قابل تامل است.

ما کابران بسیاری داریم اما در نحوه استفاده از آن، چه در حوزه زیر ساخت‌های فنی و چه در حوزه مدیریت استفاده از آن با مشکل مواجه هستیم. وقتی که از فناوری یا تکنولوژی صحبت به میان می‌آوریم یعنی مدیریت تولید، توزیع، به کارگیری و فرهنگ سازی این ابزارهای ارتباطی و اطلاعاتی. او می‌افزاید: در حالی که با هجوم مردم به وسایل ارتباط جمعی روبرو هستیم که هیچ شناخت و آگاهی و هیچ نظارتی مستمر و منظم بر روی آنها وجود ندارد. قدیمی در ادامه به برجسته ترین نهاد ارتباط جمعی در کشور یعنی صدا و سیما اشاره می‌کند و می‌گوید: اگر عملکردها و فرآیندهای صدا و سیما را مطالعه کنیم، می‌بینیم که تمامی عملکرد آن فاقد مدیریت و برنامه ریزی دقیق و اقدامات سیستمی است.

صدا و سیما گام به گام در حال از دست دادن برش خود در اجتماع است. صدا و سیما خود شناسی و مخاطب شناسی ندارد و فاقد مدیریت استراتژی است. رسانه هایی بهترین عمل را انجام می‌دهند که بدانند رقیب دارند.

این استاد دانشگاه می‌گوید: شبکه‌های اجتماعی یا اینترنت به عنوان آخرین نسل ارتباط جمعی در ایران توانسته مشکلات زیادی را ایجاد کند. از یک طرف نهادهای سیاسی دچار نگرانی شده اند و سعی می‌کنند که با آن مقابله کنند و از طرف دیگر جلو نهادینه شدن آن گرفته می‌شود.

رسانه‌ها در کشور ما وسیله ناقصی هستند که در بسیاری از مواقع در مسیر کارکردش اختلال ایجاد می‌شود که بخشی از آن می‌تواند از مقاومتی باشد که از سوی نهادهای سنتی انجام می‌شود. قدیمی در ادامه می‌گوید: اگر کمپین‌ها را از جنبه آسیب شناسی بررسی کنیم نتیجه این خواهد شد که وسایل ارتباطی در کشور به صورت منطقی فهمیده نشده اند، عاقلانه به کار گمارده نمی‌شوند و در کل دچار تناقض هستند.

استاد دانشگاه علامه طباطبایی در ادامه می‌گوید: ما به طور کلی در تقلید قدرت غرب و در استفاده از ابزارهایی که آنها اختراع کرده اند فاقد تفکر و نظریه، راهبرد و سیاست گذاری هستیم. دانشگاه‌ها نقش خودشان را آن طور که باید در نهادینه سازی رسانه‌ها ایفا نمی کنند و فاقد پژوهش‌های لازم، مستمر و منظم و دقیق هستند.