جستجوی خوشبختی در غیاب نفت

هفته نامه امید جوان:

۱- دانشگاهی در خدمت بازار

فدراسیون اتاق های بازرگانی و بورس کالای ترکیه در طول بیست سال گذشته توانسته پرچمدار جریانی نو در اقتصاد این کشور باشد. رویکردی با محوریت و پیش رانی بخش خصوصی.

بخش خصوصی این کشور طی دو دهه گذشته توانسته درآمد سرانه ترکیه را از ۱۵۰۰ دلار به نزدیک ۱۱ هزار دلار افزایش دهد. همچنین سهم بخش خصوصی در اقتصاد ترکیه در ۲۰ سال گذشته، به ۹۹.۹یعنی حدود صد درصد افزایش یافته است. به عبارت دیگر عملا امروز، تصمیم گیری های اقتصادی در کشور ترکیه در اتاق و توسط بخش خصوصی انجام می شود.

تقریبا هیچ برنامه کاری و هیچ تصمیم گیری اقتصادی نیست که رییس یا اعضای فدراسیون اتاق های بازرگانی و بورس کالای ترکیه در آن حضور نداشته باشند. غیر از این که این تشکل در تعیین خط مشی سیاست های کلی و کلان اقتصاد ترکیه حضوری پررنگ دارد، همیشه به عنوان نهادی مهم و اثرگذار در سفرهای دیپلماتیک و همچنین میزبانی از هیات های خارجی، ایفای نقش می کند.

فدراسیون اتاق های بازرگانی و بورس کالای ترکیه در سال های اخیر به این اعتبار که توانسته جایگاه خودش را پیدا کند، کارهای بزرگی هم انجام داده است؛ از جمله این کارها می توان به بخش آموزش اشاره کرد. در حال حاضر در ترکیه بیش از ۱۷۰ دانشگاه فعالیت می کند و دانشگاه وابسته به فدراسیون اتاق های بازرگانی و بورس کالای ترکیه سومین دانشگاه این کشور محسوب می شود.

این دانشگاه حتی در زمینه علوم پزشکی و دارویی هم جایگاه بسیار خوبی دارد. اتفاقا رییس دانشگاه وابسته به فدراسیون اتاق های بازرگانی و بورس کالای ترکیه در نشست ما حضور داشت و اشاره کرد که تقریبا از پنج هزار نفری که در آزمون ورود به دانشگاه این کشور موفق می شوند، معمولا بهترین فارغ التحصیلان جذب این دانشگاه می شوند. ظاهرا از میان ۱۰۰ نفر اول کنکور، ۱۴ نفر جذب دانشگاه اتاق بازرگانی می شوند.

حسن دانشگاه وابسته به فدراسیون اتاق های بازرگانی و بورس کالای ترکیه این است که تعطیلات ندارد و دانشجو باید سه ترم در سال درس بخواند. این رویکرد بر اساس سنت بازاریان ترکیه شکل گرفته که در تابستان ها فرزندان خود را سر کار می فرستند. به این ترتیب دانشجوی این دانشگاه دو ترم درس می خواند و یک ترم باید کار عملی داشته باشد.

نکته قابل توجه این است که بیشتر فارغ التحصیلان این دانشگاه پس از پایان درس بلافاصله جذب بازار کار می شوند چون تقاضای زیادی برای جذب آنها وجود دارد. دانشگاه فنی و اقتصادی فدراسیون اتاق های بازرگانی و بورس های کالایی ترکیه در سال ۲۰۰۲ و با هدف جلوگیری از فرار مغزها ایجاد شده است. این دانشگاه سال ۲۰۰۴ شروع به ثبت نام دانشجو کرده و ۶ دانشکده و دو موسسه دارد و مجموعا حدود شش هزار دانشجو جذب کرده است.

د ر دانشکده فنی و مهندسی رشته هایی همچون کامپیوتر، الکترونیک، نانوتکنولوژی و علوم دریایی تدریس می شود. اگر اشتباه نکنم، مهندسی مکانیک هم در این دانشکده تدریس می شود. دانشکده اقتصاد و علوم اداری این دانشگاه نیز در واقع از دپارتمان های مدیریت بازرگانی و اقتصاد و دپارتمان کارآفرینی بین الملل و روابط بین الملل و علوم سیاسی تشکیل شده است.

ایده تدریس کارآفرینی بین الملل، به نظرم خیلی جالب آمد. از کشورهای مختلف دانشجو می پذیرند. دانشجویان خارجی، هم زبان ترکیه را فرا می گیرند و هم با قوانین آن کشور آشنا می شوند. در آینده رابطه بین فعالان اقتصادی و بازرگانان و صنعتگران کشوری که در آن حضور پیدا می کنند، به زبان ترکیه خواهد بود.

در دانشکده علوم و ادبیات، در رشته های زبان و ادبیات انگلیسی، تاریخ و ریاضیات و زبان و ادبیات ترکی و روانشناسی دانشجو می پذیرند. در دانشکده هنرهای زیبا در طراحی صنعتی طراحی ارتباطات بصری و طراحی محیط و معماری داخلی و همینطور در هنر و طراحی و معماری، دانشجو می پذیرند.

در دانشگاه وابسته به فدراسیون اتاق های ترکیه، پنجاه درصد هزینه دانشجویان را این فدراسیون می پردازد. حتی شرکت هایی هستند که دانشجویان را بورسیه می کنند. تقریبا همه کسانی که به این دانشگاه می آیند، بعد از فارغ التحصیلی و قبل از تمام شدن دوره، کار مشخصی دارند. دانشجو در طول دوره به کارخانه ها و شرکت های متعدد می رود و سه ماه از سال یا یک ترم از سه ترم تحصیلی یک سال را باید در کارگاه و کارخانه ها، آموزش ببیند و چنان که گفتیم این رویه باعث می شود که دانشجو، همزمان تئوری و کار عملی را با هم یاد بگیرد.

دانشگاه بسیار سختگیر است و درباره سیلابس های درسی و دوره ها مطالعه و تحقیق کرده اند. از زمانی که این دانشگاه راه اندازی شده، هر سال، در رتبه بندی کشوری رتبه بهتری پیدا کرده است. ۱۴ تا ۱۶ نفر از صد نفر اول کنکور ترکیه جذب این دانشگاه می شوند و معمولا بسیاری از دانشجویان علاقه دارند به این دانشگاه بیایند چون هم کارایی بهتری دارد و هم در آینده اطمینان بهتری برای ورود به بازار کار دارند.

از آزمایشگاه های این مرکز هم بازدید کردیم. ۲۷ آزمایشگاه در ۶۰ هزار متر مربع ساختمان که در زمینی به مساحت ۱۳۵ هزار متر مربع ساخته شده، حاصل برنامه ریزی آنها بوده است. در مجموع محیط بانشاطی فراهم کرده بودند و جنب و جوش ها از برنامه ریزی بسیار مناسب حکایت می کرد.

۲- میراث تورگوت اوزال

ترکیه در سال های ابتدایی دهه ۱۹۸۰ سیاست جایگزینی واردات را کنار گذاشت و آزادسازی اقتصاد را در دستور کار قرار داد. رفته رفته از حجم فعالیت های دولت به شدت کاسته شد و نقش آن در مقام تولیدکننده اصلی کالا و خدمات، به جز در زیرساخت ها به شدت کاهش یافت.

بیشتر این اصلاحات مدیون سیاستمدار تکنوکراتی به نام تورگوت اوزال بود. او زمانی گفته بود: «ما خوشبخت هستیم که نفت نداریم، ما مجبوریم سخت کار کنیم تا پول دربیاوریم.»

در شرایطی که بیشتر دولت های سوسیالیست دنیا، روزهای آخر عمر خود را سپری می کردند، دولت تورگوت اوزال جهت گیری مشخصی درباره گذار از اقتصاد دولتی داشت. نکته قابل توجه سیاست های او، مشروعیت بخشیدن به بخش خصوصی برای گذار به توسعه بود.

در دوره ای که اوزال قدرت و ابتکار عمل را در دست داشت، در ناحیه مرکزی ترکیه تجار و بازرگانانی متولد شدند که بعدها نقش اصلی در سیاست و اقتصاد این کشور را برعهده گرفتند. اوزال پرچمدار برنامه آزادسازی شده بود و بسیاری از افرادی که اطراف وی بودند، شامل اعضای کابینه، ارتباط و تجربه قبلی با بخش خصوصی داشتند.

خود اوزال روزگاری به عنوان مدیرعامل یک بنگاه بزرگ خصوصی فعالیت کرده بود و روابط گسترده ای با تجار و صنعتگران بخش خصوصی داشت؛ بنابراین موتور محرک رشد اقتصادی در ترکیه، بازرگانان و کارآفرینان جدیدی بودند که در حقیقت ثمره اصلی آزادسازی های تورگوت اوزال بودند.

در مقابل این طبقه نوخاسته، بازرگانان ملی گرا و کمالیست های ترکیه قرار داشت که به صورت سنتی اداره صنایع بزرگ این کشور در اختیار آنها بوده است. نکته جالب این است که بازرگانان عضو انجمن بازرگانان مستقل ترکیه که به موسیاد (MUDIAD) معروف است، اسلامگرا هستند و در سیاست، از حزب عدالت و توسعه طرفداری می کنند. در مقابل طبقه نوخاسته و نسبتا مذهبی بازرگانان ترکیه که به حزب عدالت و توسعه گرایش دارند، اعضای توسیاد (TUSIAD) بیشتر متمایل به کمالیست های ترکیه هستند.

کمالیست ها از اصلاحات فراگیر سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و مذهبی در کشور خود دفاع می کنند و به طور خلاصه به غرب تمایل دارند. توسیاد در سال ۱۹۷۱ توسط چند مجموعه برجسته از صنایع ترکیه شکل گرفت. این نهاد روابط بسیار خوبی با جناح لائیک ترکیه و مراکز بازرگانی بین المللی دارد. نتیجه این که حزب عدالت و توسعه از هنگام به قدرت رسیدن همواره تلاش می کند تا نقش دولت را در فعالیت های اقتصادی کم کند. این حزب، منافع آزادسازی و متعهد به ادغام اقتصاد ترکیه در اقتصاد جهانی است.

این فرآیند در ابتدای دهه ۱۹۸۰ با حضور تورگوت اوزال آغاز شد. از این دوره به بعد در استان های مرکزی ترکیه و شهرهایی مثل کایسری و قونیه صنایع کوچک قدرت گرفتند و در نتیجه سرمایه دارانی مذهبی ظهور کردند که بدون وابستگی به کمک های مالی دولت، توفیق های قابل ملاحظه ای در کسب و کار داشتند و توانستند به غول های تولیدی و صادراتی در منطقه و جهان تبدیل شوند.

در نقطه مقابل آنها، سرمایه داران سنتی و بازرگانان و سوداگران ملی و باسابقه ترکیه قرار داشتند که به طور سنتی روابط نزدیک و اغلب وابسته به دولت و اقتصاد متمرکز ترکیه تا پیش از روی کار آمدن تورگوت اوزال داشته اند.