ایرانی ها کار نمی کنند، حتی به زور

هفته نامه صدا: اقتصاد ایران به دلیل کاهش میزان بهره وری نیروی کار در شرایط سختی قرار گرفته است. از سویی دولت (یا به عبارتی دولت ها) به جست و جوی راه حل های مختلفی برای پایان دادن به بحران بازار کار می روند و از سوی دیگر بهره روی پایین موجب شده تا حرکت در مسیر توسعه به سختی انجام شود. وضعیت بهره روی نیروی کار ما در شرایطی به این شکل درآمده که آخرین گزارش ها نشان می دهد در اقتصادهای توسعه یافته، حضور کارمندان در محیط کار به بیش از 48 ساعت در هفته رسیده ولی در ایران میزان بازدهی نیروی کار صنعتی (نه کارمند دفتری) در روز به عدد 2 ساعت و 50 دقیقه رسیده که خود خبر از بحران می دهد.

به تازگی روزنامه گاردین طی گزارشی به بررسی وضعیت ساعت کار در اروپا پرداخته است. در این گزارش آمده است: «منصفانه می توان گفت که جان مینارد کینز اشتباه کرده بود اگر در دهه 1930 پیش بینی می کرد که در آینده ما هفته ای 15 ساعت کار خواهیم کرد و بقیه ساعات آن را به استراحت خواهیم پرداخت. در عوض، میانگین ساعات کاری هفته در انگلستان تا 42.7 ساعت برای کارهای تمام وقت افزایش یافته و همراه با معدود کشورهای اتحادیه اروپا از استفاده کامل از سقف 48 ساعت کار هفتگی شانه خالی کرده است. در اروپا ساعت کاری یونانی های بیشتر از دیگر کشورهاست و در سراسر جهان، مکزیکی ها بیشتر از هر کشور دیگری ساعات کاری طولانی دارند.

این در حالی است که برخی کشورها کمتر روی کارکردن زیاد سرمایه گذاری کرده اند؛ برای مثال، در فرانسه از سال 2000 کارکردن هفتگی به 35 ساعت محدود شد و در سوئد شش ساعت کار روزانه تعیین شده است. با این حال، برای بسیاری از ما، فرهنگ کار کردن 24 ساعته به یکی از عادات امروزه مان تبدیل شده است. بدترین قسمت این فرهنگ کار 24 ساعته چیست؟ ای میل. گاهی ای میل هایی به من می رسد که انتظار می رود آنها را بلافاصله جواب بدهم وقتی که آنها را ساعت 9 شب شنبه دریافت می کنم.

با این وجود، شرایط بازار کار ایران همچنان متفاوت از دیگر کشورهای جهان است. براساس گزارشی که چندی قبل از سوی اتاق بازرگانی تهران منتشر شده، میانگین ساعت کار کارمندان ایرانی در میان کشورهای دیگر جهان کماکان در پایین ترین حد قرار دارد. مدتی قبل مرکز آمار ایران نیز طی گزارشی متوسط کار هر ایرانی را در روز 30 دقیقه اعلام کرده بود.

براساس گزارشی که منتشر شده، متوسط بهره وری بنگاه ها و نیروی کار در ایران نصف ایالات متحده امریکاست. اتکای اقتصاد ایران به منابع ارزان قیمت انرژی به عنوان یکی از دلایل این ماجرا اعلام شده است. با این حال میزان بهره وری در صنایع انرژی ایران به طور متوسط بیش از 160 برابر بخش های دیگر مانند کشاورزی است. حتی میزان بهره وری در بخش های معدن و ارتباطات از راه دور نیز 14 و 18 برابر بیشتر از بخش کشاورزی است.

گزارش های آماری نشان می دهد که بهره روی نیروی کار در ایران طی نزدیک به چهار دهه، 110 درصد افزایش یافته ولی با این وجود همچنان بحران بزرگ اقتصاد ایران بهره وری است. گزارش صندوق بین المللی پول نشان می دهد که توسعه شبکه های اپراتوری تلفن همراه در ایران موجب شده تا بهره وری افرازیش یابد.

از سوی دیگر بروز بحران در بخش کشاورزی در نهایت منجر به خروج نیروهای کار از این بخش شده و در نهایت حضور این نیروهای کار در بخش های دیگر، بهره وری را افزایش داده است. با این حال میزان بهره وری در بخش صنعت، حمل و نقل و ساخت و ساز نیز در اقتصاد ایران به شدت پایین است. صندوق بین المللی ول اعتقاد دارد، محدودیت های بین المللی برای فعالیت های تجاری نیز به شدت در وضعیت بهره وری پایین اقتصادی ایران موثر بوده است. از سوی دیگر تغیر نسل فعالان اقتصادی ایران و ورود نسل جدید نیروی کار موجب شده تا به دلیل ارتقاء سرمایه انسانی، میزان بهره وری در نسل جدید فعالان اقتصادی کمی افزایش یابد.

در حال حاضر یکی از بزرگترین بحران های اقتصادی ایران کاهش شدید بهره وری به شمار می آید. مسعود خوانساری، رئیس اتاق بازرگانی تهران نیز در آخرین شماره ماهنامه آینده نگر به این موضوع اشاره کرده بود: «توسعه، خروج از رکود و بهبود وضعیت اقتصادی کشور پس از توجه به تمامی پیش شرط ها به یک عزم مردمی هم نیاز دارد. متاسفانه نیروی کار ایرانی در این شاخص بهره وری وضعیت نامطلوبی دارد و در چنین شرایطی نمی توان امید داشت که مسیر خروج از رکود با سرعت پیش برود.

فرهنگ سازی دوباره برای تغییر این شرایط و همچنین تغییر رفتارهای بنگاه داری دولت ضروری است. متاسفانه نظام اقتصادی ایران طی دهه های گذشته، دستگاه تبدیل نیروی کار تحصیلکرده و پرتلاش به کارمند شده است. در این شرایط خلاقیت از بین رفته و هرآنچه باقی مانده، اتکای بیش از اندازه به نظم کارمندی است و این در حالی است که اقتصاد ایران در دوره جدید نیاز بسیاری به تغییر این رویه ها دارد.

البته دولت ها نیز در شکل گیری این روند مقصر بوده اند. دولت بزرگ با نهادهای شبه دولتی فعال در عرصه اقتصاد، موجب شده تا اقتصادی سنگین، غیررقابتی و با بهره وری پایین داشته باشیم که این موضوع باید به سرعت حل شود. اما امروز فراهم کردن این الزامات با فضای ملتهب سیاسی ماه های اخیر امکان پذیر نیست بنابراین همگی باید در این جهت حرکت کنیم که هم آرامش در فضای اقتصادی کشور حاکم شود و هم از سوی دیگر متعهدانه به سمت اصلاح مسیرها و روندها پیش برویم.»

بخش مهمی از اقتصاد ایرانی در اختیار شرکت های شبه دولتی قراردارد. این شرکت ها بی توجه به وضعیت اقتصاد کلان کشور، به توسعه خود ادامه می دهند و به موازات آن بر بدنه کارمندان اضافه می کنند. حضور بیش از 500 شرکت شبه دولتی و هلدینگ بزرگ در اقتصاد ایران با توجه ساختار دولتی اقتصاد کشور موجب شده تا نظام کارمندی با کمترین بازدهی گسترش بیشتری پیدا کند. حتی برخی تحلیلگران اعتقاد دارند که کاهش تولید صنعتی در ایران به دلیل بهره وری پایین نیروهای کار رخ می دهد. سعید لیلاز، اقتصاددان نیز یکی از دلایل بحران اقتصاد ایران را بهره وری پایین نیروی کار به شمار می آورد.

فعالان اقتصادی اعتقاد دارند، حضور گسترده دولت در ساختار اقتصادی ایران اجازه بهبود وضعیت کنونی را نمی دهد. این در حالی است که اقتصاد ایران به شدت گرفتار رکود شده و خود را برای خروج از این بحران آماده می کند. برآوردها نشان می دهد هر یک درصد رشد اقتصادی به بیش از 10 هزار میلیارد تومان منابع نیاز دارد. با این حال حتی در صورت تامین این منابع مالی باز هم بازدهی بسیار پایین نیروی کار موجب می شود تا برنامه های اقتصادی به سرانجام نرسد.