نگاهی به محرمانه های دولت حسن روحانی

هفته نامه پنجره - مجید مهرابی دلجو: «حق مردم در دسترسی به اطلاعات را پاس دارم، شفافیت اطلاعاتی را مبنای عمل قرار دهم، در ارائه اطلاعات به آنان و تعامل با رسانه‎‎ها فعالانه و با رویکرد مثبت عمل کنم و در این مسیر با نظام اطلاع‎رسانی دولت هماهنگ عمل کنم.»

(بند 11 از متن «منشور اخلاقی دولت تدبیر و امید» که 27 مردادماه سال 1392 در اولین جلسه هیأت دولت یازدهم به ریاست آقای حسن روحانی، رئیس‎جمهور قرائت شد)

بند ۱۱ از منشور اخلاقی دولت یازدهم، آبان ماه سال ۹۲ مبنای تدوین و تصویب آیین‎نامه یکی از مهم‎ترین قوانین اجرا نشده در دولت قبلی شد. قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات که در دولت احمدی‎نژاد مثل خیلی از قوانین دیگر با کم محلی به کناری هل داده شده بود، در دولت روحانی از پستو خارج و آیین نامه‎‎های آن تصویب شد.

دولت یازدهم با تصویب آیین نامه اجرایی این قانون گام بلندی در شفافیت اطلاعات برداشت، مردم را محرم حاکمیت فرض کرد و رئیس دولتش به‌حق فریاد زد که درخت حنظل فساد در تاریکی رشد می‎کند و ریشه می‎دواند. تفسیر این اتفاق مبارک چیزی نبود مگر آنکه روحانی و دولتش پیشگیری را بهتر و آسان‎تر از درمان فرض کرده، ابتدا به‎دنبال خشک کردن ریشه فساد رفته است تا در مرحله بعد تبر به ‎جان این درخت تنومند و قطور بیندازند. از حرف تا عمل اما فاصله زیادی بود. دولت هرچه پیش از برجام نور امید به‎ جامعه تابانده بود، بعد از برجام تدبیر را در این دید به تاریکی بخزد. آفتاب برجام وارونه تابید و فهرست محرمانه‎‎های دولت بلندبالا شد.

برجام زمینه تجارت با اروپا را آماده کرد. اما از جزئیات قرارداد ایرباس، قرارداد پژو و قرارداد‎های نفتی کسی مطلع نشد. و این نه آن چیزی بود که ۲۷ مردادماه سال ۱۳۹۲ در جلسه هیأت دولت، رئیس‎جمهور و وزیران با مردم عهد کرده بودند. این همه را بگذارید در کنار تعلل دولت برای راه اندازی پایگاه اطلاع‎رسانی قرارداد‎های کشوری.

براساس بند «ب» از ماده ۳ فصل دوم قانون ارتقا سلامت اداری دولت موظف است متن قرارداد‎های مربوط به معاملات متوسط و بالاتر و هم‎چنین اسناد و ضمائم آن را در پایگاهی که به همین منظور راه اندازی شده است در دسترس عموم قرار دهد. با این حال با گذشت نزدیک به ۵ سال از ابلاغ این قانون، راه اندازی این پایگاه هم‎چنان در پیچ و خم بخشنامه و دستورالعمل گیر کرده است. ابتدای تیرماه ماه امسال محمد باقر نوبخت که در آن زمان رئیس سازمان مدیریت و برنامه‎ریزی کشور بود (و این سازمان به دو سازمان برنامه و بودجه و اداری و استخدامی تجزیه نشده بود) در بخشنامه‎ای به همه دستگاه‌ها، آنها را موظف کرد متن قرارداد‎های خود را از ابتدای مردادماه امسال بر روی پایگاه اطلاعات قرارداد‎های کشوری قرار دهند. اما هیچ دستگاهی تمکین نکرد.

محرمانه‎‎های هسته ای

جزئیات توافق هسته‎ای ایران و 1+5 اولین محرمانه از مجموعه محرمانه‎‎های دولت بود. بعد از مذاکرات لوزان ایران و 1+5 آمریکایی‎‎ها جزئیات کلی توافق را در سندی به نام گزاره برگ یا همان «فکت شیت» منتشر کردند. نمایندگان در مجلس درخواست کردند که اسناد توافق در اختیار نمایندگان و کمیسیون اختصاصی برجام قرار بگیرد اما محمد جواد ظریف بر محرمانه بودن اسناد مذاکرات تاکید کرد. علی اکبر صالحی رئیس سازمان انرژی اتمی کشورمان در یک برنامه تلویزیونی در این‎باره گفت که با توجه به فضای عمومی کشور، گزاره برگی را آماده کردیم اما گفت‎وگوی دو ساعته وزیر امور خارجه با برنامه نگاه 1 و مطرح شدن همه موارد و گفت‎وگوی اینجانب با برنامه گفت‎وگوی ویژه خبری شبکه 2 موجب شد گزاره برگ منتشر نشود و همین صحبت‎ها تبدیل به گزاره برگ شد.

این روایت درباره نحوه نمونه برداری آژانس بین‎المللی انرژی اتمی از پارچین، نحوه بازطراحی راکتور اراک و موارد دیگر هم تکرار شد. تا اینکه تیرماه امسال خبرگزاری آمریکایی آسوشیتدپرس اعلام کرد به سند محرمانه‎ای دست یافته است که نشان می‎دهد محدودیت‎‎های اعمال شده بر برنامه هسته‎ای ایران زودتر از آنچه در برجام آمده است لغو می‎شود. محمد جواد ظریف وزیر خارجه کشورمان از این سند به‎عنوان سند افتخار یاد کرد و گفت که «این سند محرمانه یک‌سال پس از امضای توافق هسته‎ای منتشر شده بود. همه رسانه‎‎های دنیا تمام سند را ندیده‎اند تا از افتخاری که دوستان مذاکره‎کننده ایجاد کردند، باخبر باشند، ولی با وجود این، همه رسانه‎‎ها می‎گویند ایران بعد از ۱۰ سال به ‎سرعت به ‎سمت غنی‎سازی صنعتی می‎رود». شاید این سند، سند افتخار باشد اما مشخص نیست که چه محرمانه‎‎های دیگری در مذاکرات هسته‎ای امضا شده است.

وزیر محرمانه ها

شاید بیژن نامدار زنگنه وزیر نفت را بتوان وزیر محرمانه‎ها نامید. او تا به حال رکورد محرمانه‎‎های دولت را به نام خود ثبت کرده است. جلسه هفته گذشته او با نمایندگان مجلس درباره قرارداد‎های نفتی پشت در‎های بسته، یکی از همین موارد بود. ماجرا از این قرار بود که بعد از یکشنبه ۳۱ مرداد بیژن نامدار زنگنه باید به مجلس می‎رفت تا به ابهام‎‎ها و ایراد‎های وارده به الگوی جدید قرارداد‎های نفتی پاسخ دهد. منتقدان معتقد بودند که مصوبه دولت درباره قراداد‎های نفتی، الگوی کاملا نامناسبی است که اگر اجرایی شود، سود بسیار زیاد و غیرمتعارفی را نصیب بیگانگان می‎کند که از منابع مالی دولت می‎کاهد، به‎ جای جوانان تحصیلکرده ما، جوانان فرانسه، انگلیس، هلند و ایتالیا را از بی‌کاری نجات می‎‎دهد و به سرعت ظرفیت‎‎های فنی و تخصصی صنعت نفت موجود در داخل را از کار می‎اندازد. بیژن زنگنه خیلی پیش از برگزاری این جلسه گفته بود قرارداد محرمانه است ولی پیش نویس قرارداد محرمانه نیست.

پیش از آنکه جلسه برگزار شود جمعی از نمایندگان فعلی و سابق از جمله احمد توکلی اعلام کردند این موضوع بسیار مهم‎تر از آن است که جلسه غیررسمی برای آن گرفته شود. آن‎ها پیشنهاد دادند جلسه علنی و رسمی برگزار شود چراکه این موضوع با سرنوشت یکایک ایرانیان برای نیم قرن آینده و شاید هم بیشتر پیوند خورده است! توکلی در متنی نوشته بود: برادرانه به نمایندگان محترم مجلس هشدار می‎دهم نگذارند چنین امر خطیری پنهان از مردم رقم بخورد. با این حال جلسه غیرعلنی برگزار شد و روایت‎‎هایی جسته گریخته از آن مجلس بیرون آمد. این تنها روایت از محرمانه‎‎های وزیر نفت نیست. زمانی یک خبرنگار از بیژن نامدار زنگنه درباره انتقادات به کرسنت پرسید که او در جواب گفت درباره این موضوع هر وقت که صلاح دانستم صحبت خواهم کرد یا حتی وقتی رای دیوان بین‎المللی داوری درباره شکایت ترکیه از ایران در پرونده کرسنت به ضرر ایران صادر شد، وزیر نفت اعلام کرد که مقدار جریمه ایران بین ١٣تا ١٥ درصد است و زیاد نیست، البته رقم جریمه محرمانه است. برخی رسانه‎ها از خسارت ۱۰ میلیارد دلاری ایران در این پرونده صحبت کرده بودند.

قرارداد محرمانه پژو

هجوم خودروسازان دنیا به ایران یکی از اتفاقات بعد از برجام بود. در این میان حتی صحبت از بنز آلمانی و خودرو‎های آمریکایی هم شد. اما خودروسازان فرانسوی که مقامات کشورشان اولین نفراتی بودند که بلافاصله بعد از برجام به ایران آمدند، زودتر از همه خود را به تهران رساندند. پژو که سال‎ها از بازار ایران سود کرده بود نمی‎توانست از این بازار بگذرد. قرارداد پژو با ایران امضا شد. محمدرضا نعمت‎زاده وزیرصنعت، معدن و تجارت در حاشیه یکی از برنامه‎‎های خود اعلام کرد پرداخت غرامت از سوی پژو جزو مفاد قرارداد جدید ایران‎ خودروست که در سفر رئیس‎جمهور به فرانسه نهایی شده است. وی در پاسخ به سئوال دیگر خبرنگار مبنی بر اینکه میزان این غرامت چقدر است؟ گفت: این غرامت در قرارداد جدید دیده شده، البته این قرارداد محرمانه است.

محرمانه بودن این قرارداد از سوی هاشم یکه زارع، مدیرعامل ایران خودرو نیز مطرح شد. وی گفت که ۲۰ درصد قرارداد پژو محرمانه است. او در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه بخش ۲۰ درصد محرمانه قرارداد پژو شامل چه بخش‎‎هایی می‎شود؟ گفت: این بخش، چیز خاصی نیست، منظور از محرمانه بودن این است که بخواهیم قرارداد را جایی منتشر کنیم. ما از این لحاظ می‎گوییم که قرارداد محرمانه است.

ایرباس محرمانه است

قرارداد خرید ایرباس یکی از پر سر ‌و ‌صداترین قرارداد‎های دولت بعد از اجرای برجام بود. این قراداد که وزیر راه و شهرسازی دولت از آن به‎عنوان یکی از شاهکار‎های دولت یاد کرده است اگرچه در پیچ و خم سنگ اندازی‎‎های آمریکایی‎ها دچار مشکل شد اما یکی از متن قراداد ایران با ایرباس یکی از محرمانه‎‎های دولت بود. اواخر دی‌ماه سال گذشته وزیر راه از توافق با شرکت ایرباس فرانسه برای خرید ۱۱۴ هواپیما برای هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران خبر داد و گفت: در چند ماه اخیر مذاکرات بسیاری را با شرکت‎‎های دست اول تامین‎کننده هواپیما داشته‎ایم. در دو بخش بحث کرده‎ایم یکی اینکه ساختار هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران را بازسازی کنیم که در این زمینه در گام نخست برای ۱۱۴ فروند هواپیما با ایرباس فرانسه توافق کرده‎ایم.

قائم مقام وزیر راه و شهرسازی با اعلام اینکه پیش‎پرداخت ایران برای 118 فروند ایرباس 50‌میلیون دلار است از آغاز مذاکره با بوئینگ برای خرید هواپیما خبر داد و گفت: مذاکره برای امضای قرارداد نهایی با ایرباس نیز آغاز شده است. با گذشت نزدیک به 8 ماه از آغاز اولین مذاکرات هنوز خبری از ایرباس‎‎های خریداری شده نیست. وزیر راه و شهرسازی درباره زمان ورود هواپیما‎ها به ایران افزود:‎ باور کنید قراداد خیلی خیلی خیلی پیچیده‎ای است و در خصوص زمان تحویل هواپیما‎ها بنده تعیین‎کننده نیستم ولی کار را انجام می‎دهیم. آخوندی در آخرین وعده خود گفته که اواخر پاییز امسال در صورتی که مجوز‎های لازم از سوی اوفک صادر شود، اولین سری از هواپیما‎های ایرباس وارد کشور می‎شود.

این‎‎ها بخش‎‎هایی از مهم‎ترین محرمانه‎‎های دولت یازدهم در مواجهه با مردم است. به این فهرست می‎توان نمونه‎‎های دیگری را هم اضافه کرد از جمله؛ وقتی مهرماه سال گذشته دولت آغاز به حذف ثروتمندان از دریافت یارانه کرد اصرار رسانه‎ها به افشای معیار‎های حذف ثروتمندان از طرف مقامات دولت بی‎پاسخ می‎ماند. چنان‌چه علی ربیعی وزیر رفاه در یک برنامه تلویزیونی به‎کلی گویی در این‎باره پرداخت و گفت که ما درآمد و هزینه را در ۳ فرمول می‎گذاریم. مسکن، خودرو، درآمد و حتی سفر می‎تواند دارایی شما محسوب شود.

البته آن‎هایی را که بابت ماموریت به سفر می‎روند جدا کردیم. ۶ ماه بعد یعنی در فروردین سال ۹۵ معاون رفاه وزارت تعاون دلیل محرمانه ماندن معیار‎های حذف ثروتمندان را تشریح کرد. او مبنای حذف یارانه‎‎ها را خودرو، معامله ملکی، محل سکونت و شغل فرد اعلام کرد و گفت: این حق فرد است که بداند برای چه حذف شده است و ما به خود فرد می‎گوییم، ولی این موضوع را در رسانه‎‎ها نمی‎گوییم تا رفتار مردم تغییر نکند. یا حتی محرمانه ماندن نرخ رشد اقتصادی در بهار سال جاری هم به این فهرست می‎توان اضافه کرد. این اتفاق در آن زمان در شرایطی رخ داد که ۴ وزیر در نامه‎ای به رئیس‎جمهور نسبت به بحرانی شدن اوضاع اقتصادی هشدار داده بودند. نامه‎ای که محمدباقر نوبخت سخنگوی دولت در آن مقطع گفته بود: ‎ای کاش محرمانه می‎ماند.

وقتی ماجرای فیش‎‎های نجومی برخی مدیران دولتی افشا شد و دامن دولت را گرفت، حسن روحانی رئیس‎جمهور در بیانیه‎ای بار دیگر بر شفافیت اطلاعات صحه گذاشت و اعلام کرد که «دولت از این فرصت برای برنامه ‎ریزی و ساماندهی «نظام شفافیت اطلاعات» در منابع و مصارف عمومی و تسریع در اجرای قانون دسترسی و انتشار آزادانه اطلاعات استفاده خواهد کرد». اما تب فیش‎ها که فروکش کرد دولت دوباره وعده خود را فراموش کرد تا شاید در یک جای دیگر شعار دسترسی آزاد به اطلاعات به‎کار دولت بیاید