خاطرات ما با شوق فرزندانمان چه می‌کند؟

ندا رضوی‌ زاده . جامعه‌شناس در روزنامه شرق نوشت: روزهای منتهی به اول مهر برای بسیاری از ما سرشار از نوستالژی است: مشتاقانه انتظارکشیدن برای به‌بازارآمدن کتاب‌های سال تحصیلی جدید، با ذوق و هیجان کاغذ کادو انتخاب‌کردن و سلفون مخصوص و دفتر و لوازم تحریر نو خریدن، کتاب را بازکردن و سرفروبردن در برگه‌ها و بوییدن کاغذ کتاب نو، با تشریفاتی کتاب‌ها و دفترها را یک به یک با دقت و سلیقه جلدکردن، روزشماری برای رسیدن «اول مهر» و استفاده از لوازم نو و بالاخره تجربه هیجانِ دلپذیرِ در یک روز یک سال بزرگ‌ترشدن... .

هنوز هم حوالی مهرماه پرسه‌زدن و تماشای جنب‌وجوش و شلوغی مغازه‌های نوشت‌افزارفروشی (که حالا خیلی پر زرق‌وبرق‌تر از گذشته‌اند) برایم لذت‌بخش است. شخصا خیلی خوشحالم که چنین تصویر شیرینی از اول مهر دارم و کاملا مُصرّم که فرزندم هم چنین تصویر شورآفرین و برانگیزاننده‌ای از شروع سال تحصیلی داشته باشد و آموختن را با جبر و رنج و تلخی همراه نبیند و تداعی نکند. با این حال، اخیرا در آستانه سال تحصیلی، متأسفانه فضای رسانه‌های اجتماعی به شوخی و جدی (در فضاهای نوجوانانه و جوانانه بیشتر با طنز و جوک) مشحون از خاطرات تلخ درباره آغاز سال تحصیلی، مدرسه و معلمان می‌شود. اینکه این خاطرات نشانگر چه هستند و اصلا این جریان جدید، یعنی نقل جمعی خاطرات تلخ از شروع سال تحصیلی و مدرسه خود چه ریشه‌هایی دارد، مجال دیگری برای بررسی می‌طلبد.

بااین‌حال به نظر می‌رسد این مطالب، جوک‌ها و شوخی‌ها تأثیر مثبتی روی اشتیاق فرزندان ما برای مدرسه‌رفتن و آموختن ندارد و بلکه تأثیر منفی دارد. از یک‌ سو، خوشبختانه بر اثر پاره‌ای تلاش‌های رسانه‌ای، دست‌کم لایه‌هایی از جامعه تحصیل‌کرده نسبت به طنزهایی که قومیت یا جنسیت خاصی (مثلا زنان) در آن تحقیر و تمسخر می‌شوند، حساس شده است. این آگاهی موجب شده بسیاری از افراد با اطلاع از اثر منفی نقل طنزهای قومیتی و جنسیتی در جامعه از بازنشر گسترده این طنزها خودداری و خود به طور اجتماعی انتشار چنین جوک‌هایی را تا حدی کنترل کنند. اما حساسیت‌ها درباره نقل و نشر جوک‌ها و روایت‌های منفی درباره مدرسه هنوز برانگیخته نشده است.

انتشار وسیع جوک‌ها و مطالبی که مدرسه را محیطی شکنجه‌آور و درس‌خواندن را فعالیتی ناخوشایند و پرمشقت و به‌کلی بی‌لذت و مانع لذت جلوه می‌دهد، از اشتیاق کودکان و نوجوانان برای مدرسه‌رفتن می‌کاهد. این مطالب خاطره‌گونه یا به‌ظاهر طنزآمیز، اما منفی، درباره اول مهر و مدرسه، تأثیر معکوس بر شور و اشتیاق دانش‌آموزان دارد و به طور ضمنی بیشتر مروّج و موجه‌کننده تنبلی و راحت‌طلبی و ضد ترویج علم، علم‌آموزی و جدّ و جهد و کنجکاوی علمی است. دانش‌اندوزی البته در هیچ عصر و نقطه‌ای از جهان، فعالیت بی‌مشقتی نبوده و نیست، اما آموختن و دانستن، دوستی و بازی‌کردن و خاطره‌ساختن با همسالان و تعامل در محیط جمعی مدرسه، ارزش‌ها و لذت‌های کم‌اهمیتی برای این نسل نیست.

نقل مداوم روایت‌های منفی و به‌تمسخرگرفتن مدرسه به‌عنوان فضای یادگیری جمعی، بی‌قدرکردن این ارزش‌ها و لذت‌ها در ذهن بچه‌هاست و موجب تلقین بی‌میلی نسبت به مدرسه در کودکان و نوجوانان می‌شود. علاوه بر این به نظر می‌رسد نقل مداوم خاطرات ناخوشایند از معلمان و کادر مدرسه در آستانه سال تحصیلی، موجب بدبینی کودکان و نوجوانان به کسانی می‌شود که در نقش معلم، مدیر و ناظم ظاهر می‌شوند.

این بدبینی که به صورت پیش‌فرض در ذهن کودک و نوجوان جای می‌گیرد، از محبوبیت و مشروعیت کادر آموزشی و مدیریتی مدرسه نزد او می‌کاهد، درحالی‌که به‌هرحال سازمان مدرسه برای برآوردن اهداف آموزشی خود به حدی از مقبولیت مربیان نیازمند است. اگرچه دانش‌آموزان شخصا نیز با مشاهده رفتارهای افرادی که این نقش‌ها را در صحنه واقعی مدرسه ایفا می‌کنند، درباره آنها قضاوت خواهند کرد، اما القائات پیشینی نیز که کودکان و نوجوانان از فضای رسانه‌ها و خانواده دریافت می‌کنند، نگرش و قضاوت آنها را شکل می‌دهد و در میزان اعتبار و مقبولیت معلمان و اداره‌کنندگان مدرسه نزد دانش‌آموزان تأثیرگذار است.

داشتن نگرش و قضاوت منفی پیشینی نسبت به مربیان و بی‌اعتمادی به ایشان موجب می‌شود از اشتیاق بچه‌ها به بودن در مدرسه، سازگاری با قواعد کلاس و تحصیل، تلاش برای آموختن و انگیزه انجام تکالیف کاسته شود. بیهوده نیست که بسیاری از والدین و مربیان، امروزه از کمبود انگیزه و علاقه فرزندان به تحصیل می‌گویند و معلمان از نافرمانی، ناسازگاری و بی‌احترامی دانش‌آموزان به خودشان گلایه‌مند هستند. القائات منفی گفته‌شده بخشی از علت این پدیده‌ها می‌تواند باشد.

به منظور اصلاح و بهبود مدرسه و اجزای نظام آموزشی، نقد جدی و عالمانه آن را می‌توان و باید در فضاهای مناسب پی گرفت. حتی برای نقد و بررسی دقیق و تجربی نظام آموزشی و تأثیرات آن می‌توان از خاطرات و روایت‌های واقعی بزرگسالان (اعم از خوشایند و ناخوشایند) در تحقیقات آموزشی و پژوهش‌های اجتماعی با متد کیفی بهره گرفت یا گفت‌وگوهای انتقادی عمومی در فضاهای ویژه رسانه‌ای ترتیب داد. اما نقل عمومی و مکرر خاطرات ناخوشایند مدرسه از سوی بزرگسالان، نشر انبوه جوک‌ها یا سایر روایت‌ها و تصاویر ذهنی منفی از مدرسه و بی‌اعتبارکردن ضمنی معلمان و مربیان در رسانه‌های اجتماعی، موجب بی‌اعتمادی و بدبین‌شدن کودکان و نوجوانان نسبت به مدرسه و نیروی انسانی شاغل در مدرسه می‌شود. به نظر می‌رسد این بدبینی تلقین‌شده، کارکرد مثبت آموزشی و روانی برای دانش‌آموزان در فرایند یادگیری نداشته باشد و بلکه اثرات منفی بر علاقه و انگیزه یادگیری و بر تعاملات دانش‌آموزان در مدرسه بر جای بگذارد. فرزندان ما برای عشق به علم و آموختن، نیاز به تصاویر و محرک‌های ذهنی مثبت و برانگیزاننده دارند.