از شباهت های ایران و شوروی

روزنامه شهروند: چند روز پیش يكي از نمايندگان سابق مجلس در سخنرانی خود درباره اقتصاد به نكته جالبي اشاره كرده و گفته است كه« آیا این خنده دار نیست که ما می‌توانیم جت بسازیم، می‌توانیم ماهواره به فضا پرتاب کنیم؟ اما هنوز خودروهای قدیمی تولید می‌کنیم؟ آیا وقت آن نرسیده که دانشگاه‌های ما که به قسمت نظامی ما کمک می‌کنند به بخش صنعت هم کمک کنند. ما به یک مدیریت یکپارچه برای بهبود اوضاع نیازمندیم.»

از آن‌جا كه اين نماينده محترم كمابيش خود را آشنا به اقتصاد مي‌داند، بايد گفت كه این وضع اصلاً هم خنده‌دار نيست! اتفاقاً همان كسي كه براي مثال مدير ساخت جت مورد نظر شماست، سال‌هاي طولاني مدير بزرگ‌ترين شركت خودروسازي هم بوده است. اتفاقاً وي به نوعي متخصص اصلي صنعت موشكي و ماهواره‌اي هم محسوب شده است. پس چرا چنين وضعيتي را خنده‌دار بدانيم؟

اول از همه بايد متذكر شد كه گمان نكنيم فن‌آوری جت‌هايي كه مي‌سازيم صد در صد درون‌زاست يا كيفيت آن خيلي بهتر از خودروهايمان است. همين هواپيماهاي ساخته شده بود كه سقوط كردند و از گردونه پروازهاي كشور خارج شدند. بنابراين گمان نشود كه كيفيت آن خيلي بيشتر از صنعت خودروسازي است. ولي مسأله دوم مهم‌تر است. آن نكته‌اي كه به نظر اين آقاي نماينده سابق و اصولگرا خنده‌آور است، مسبوق به سابقه است. اتحاد جماهير شوروي هم زرادخانه اتمي و موشكي داشت که لرزه بر اندام آمريكا و غرب مي‌انداخت. از انواع موشك‌هاي اتمي قاره‌پيما مثل اس.اس,٢٠ گرفته تا انواع موشك‌هاي ضد هوايي و هواپيماهاي پيشرفته و تانك‌هاي قدرتمند و ضد موشک و... در اتحاد جماهير شوروي توليد مي‌شد، که همه آنها در نوع خود حیرت‌انگیز و جالب بود؛ ولي از توليد يك پاك‌كن درست و حسابی عاجز بودند كه دفتر مشق كودكانشان را درست پاك كند و سياه ننمايد. اين را گورباچف رهبر اتحاد جماهير شوروي در تلويزيون به صورت آزمون عيني نشان داد.

چرا راه دور برويم، همين الآن روسيه پيشرفته‌ترين سامانه‌هاي دفاع هوايي را توليد مي‌كند. هواپيماهايش در اوج كيفيت هستند، ولي توان تولید يك خودروي هم‌سطح با بنز و تويوتا و حتي هيوندايي كره را ندارد؟ سهل است که افراد آشنا با صنعت خودرو معتقدند که کیفیت خودروهای آنها از خودروهای ایران به مراتب پایین‌تر است. اگر وضعيت ايران خنده‌دار است، در حالي كه تفاوت چنداني ميان كيفيت جت و خودروي ایران وجود ندارد، وضعيت روسيه کنونی را چگونه بايد توصيف كرد؟

اين وضعيت علل گوناگوني دارد، ولي به دو علت مهم و مرتبط با هم در شكل‌گيري اين وضع اشاره مي‌شود. صنعت نظامي در شوروي سابق يك صنعت گلخانه‌اي و جدا از ساير حوزه‌هاي فن‌آوري و دانش و اقتصاد بود. سرمايه‌هاي كلاني صرف آن مي‌شد، در حالي كه توان توليدي كشور متناسب با صرف آن سرمايه‌ها نبود. احتمالاً يكي از علل (تأكيد مي‌شود فقط يكي از علل) ناکامی شوروي سابق بلعيده شدن ظرفيت‌هاي مالي و پولي اين كشور از طرف فن‌آوري نظامي آن بود. اين فن‌آوري وارد رقابت با ساير حوزه‌ها نمي‌شد. هميشه سوگلي صنعت كشور بود، و هرچه به آن تزريق مي‌شد را مي‌بلعيد. در نهايت فاصله عظيمي ميان اين صنعت و ساير حوزه‌هاي اقتصادي كشور بوجود آمد، و پيشرفت آن به قيمت توسعه‌نيافتگي ساير حوزه‌ها تمام شد.

نكته دوم نيز بي‌ارتباط با علت فوق نيست. فقدان رقابت و نبودن نظام بازار موجب شد كه يك بخش از اقتصاد پيشرفته شود و بخش‌هاي ديگر توسعه مناسبي پيدا نكنند. بده‌بستان فن‌آوري و اقتصادي ميان اين صنعت و ساير حوزه‌ها نبود.

در حالي كه در ايالات متحده چنين چيزي وجود ندارد. هر نوآوري كه در حوزه‌هاي ديگر بوجود مي‌آيد، به سرعت به بخش صنايع نظامي سرريز مي‌كند و از آن مهم‌تر تمامي نوآوري‌هاي اين حوزه به سرعت وارد بازار و توليد و مصرف مردم مي‌شوند. ناسا يكي از مهم‌ترين مراكز ارايه نوآوري‌هاي فن‌آوري است كه دست‌آوردهای آن به اقتصاد و صنعت و كشاورزي آمريكا تزريق مي‌شود. اينترنت از بخش نظامی آمریکا وارد اقتصاد شد. درواقع نوعي پيوستگي اقتصادي در قالب نظام بازار و عرضه و تقاضا و آزادي گردش اطلاعات و اختراعات در آن‌جا هست كه اجازه مي‌دهد بخش عمده دستاوردهاي نظامي به ساير حوزه‌ها منتقل شود. اگر مي‌خواهيم در ايران دچار اين وضع نباشيم، بايد به هر دو علت فوق توجه كنيم و آنها را برطرف نماييم.