نگاهی به شایعات مجازی و دلیل رواج گسترده آن

روزنامه شهروند: «پری‌ دریایی در چابهار به خاک سپرده شد» شخصیت داستان‌های تخیلی و قصه‌ها، البته این‌بار این پری جدا از قصه‌ها در کانال‌های تلگرام جولان می‌داد و تصاویر پخش‌شده از او باعث شده بود برخی ماجرا را جدی بگیرند و این درحالی بود که حکایت واقعی انتشار عکس‌های مربوط به بخشی از جلوه‌های ویژه یک فیلم ‌هالیوودی بود! این شایعه نیز همان اوایل اردیبهشت‌ماه توسط رئیس محیط‌زیست چابهار تکذیب شد.

«لوله‌ها و تأسیسات عسلویه میزبان تمساح» خبری تکراری در قالب تصاویر که باز خوراک خبری خوبی برای کاربران شده بود و خردادماه در تمامی رسانه‌ها منتشر شد. اثبات دروغ بودن این شایعه نیز خیلی سخت نبود چون یک جست‌وجو در بخش عکس گوگل نشان می‌‌داد که تصاویر شایعه‌ساز به ‌سال ٢٠٣٣ تعلق دارند و در استرالیا توسط یک عکاس استرالیایی ثبت شده‌اند. یکشنبه یکم آذرماه، دقیقا یک روز مانده به سفر ۱۸تن از سران کشورها به ایران، وقتی شهروندان تهرانی نگران مسدودشدن مسیرهای رفت‌وآمد هر روزشان بودند، تعداد زیادی عکس از یک گروگانگیری به تلگرام درز کرد. عکس‌ها همراه خبری بودند که حکایت از یک گروگانگیری در بازار موبایل تهران با ۲۷کشته داشت.

بلافاصله ترس و وحشت چنین حادثه‌ای همه‌گیر شد. خوانندگان این شایعه که ذهن‌شان تا حدودی به دلیل حوادث پاریس و گروگانگیری در مالی، آماده پذیرش یک اقدام تروریستی بود، با سرعت هر چه تمام‌تر به ارسال عکس‌ها برای یکدیگر پرداختند. شایعه‌پرداز آن‌قدر دقیق بود که بداند عکس‌ها را چطور در کنار هم قرار دهد که شک‌برانگیز نباشد، البته کمتر کسی به خودش زحمت داد تا در مورد یکی از تصویرهایی که به اصطلاح گروگانگیری گرفته شده در اینترنت جست‌وجو کند. کاربران آن‌قدر تنبلی کردند که شایعه تا ساعت‌ها دست‌به‌دست چرخید تا بالاخره کنجکاوترها خبر آوردند تصاویر مربوط به یکی از مانورهای نیروی انتظامی در سال‌های گذشته است. همه ما پسر معروف به تلگرامی را به یاد داریم؛ پسری که با انتشار عکس‌های خصوصی خود در تلگرام معروف شد و بهانه‌ای شد برای انتشار جوک‌هایی در این‌باره.

یکی از خبرسازترین و در عین حال شایعه‌سازترین پیام‌های فضای مجازی. البته ماجرا به این‌جا ختم نشد و بعد از مدتی اکثر کاربران تصویری از شلاق‌خوردن مردی را در کانال‌ها دست‌به‌دست کردند، تصاویری که به پسر تلگرامی نسبت داده شد و باز او را بر سر زبان‌ها انداخت و به روال متداول کاربران بی‌آن‌که سوالی از خود بپرسند درباره حکم صادره یا دل سوزاندند یا رضایت داشتند از ٣٠٠ضربه شلاق یا به‌دنبال مجازات دیگری می‌گشتند و در این میان افرادی پا را فراتر گذاشتند و حکم اعدام صادر کردند، حکمی که دروغ بودنش در مصاحبه با رئیس پلیس فتا مشخص شد. البته شایعه‌پردازان تنها به پری‌‌دریایی و تمساح و... بسنده نکردند و در کنار شایعات مربوط به مرگ هنرپیشه‌ها، شایعه‌ فوت مهدی کروبی، عضو شورای مرکزی حزب اعتماد ملی را در کانال‌های تلگرامی نشر دادند؛ خبری که حکایت از ایست قلبی ایشان در بیمارستان شهدای تجریش تهران داشت و تصاویری که بیانگر تجمع مردمی مقابل بیمارستان بود.

شایعه‌ای که سقم آن توسط محمدرضا کلانتر معتمدی، رئیس بخش جراحی عروق بیمارستان شهدای تجریش تأیید شد. واقعیت این است که شایعه‌سازی به دولتمردان هم رسید و سفر روحانی و رفسنجانی به کیش و تصاویری از این سفر در یکی از کانال‌ها بهانه‌ای شد برای داستان‌سازی. خبرسازی‌ای که مبنای آن عکسی از يك سايت خصوصي آموزش و اجاره باديگارد بود و صفی از بادیگاردها را به تصویر می‌کشید که به وزارت اطلاعات نسبت داده شد. خانم ابتکار نیز از این شایعه‌سازی‌ها در امان نبود و انتشار نامه‌ای در شبکه‌های مجازی ایشان را سوژه شایعه‌سازان کرد؛ نامه خانم ابتکار به یک مخترع.

شایعه‌ای که در کانال تلگرامی معاون رئیس‌جمهوری و رئیس سازمان حفاظت از محیط‌زیست این‌گونه پاسخ داده شد؛ نامه منسوب به اینجانب جعلی است و از جاعلان آن شکایت کرده و موضوع را مورد پیگیری قرار خواهم داد. در این نامه نه‌تنها امضا کاملا جعلی و غیرواقعی است، بلکه ادبیات نامه و عنوان به‌کاررفته برای امضاکننده نیز سابقه نداشته است. درگیری ارتش ایران با داعش، کندن پوست پلنگ، موادغذایی حاوی ترکیبات شیمیایی، دختربچه‌ای که موادمخدر مصرف می‌کرد، مربی خشن مهدکودک، سوسیس‌هایی با طعم گوشت سگ، ٢٩٠کشته در انفجار تهران، آلودگی هوا باعث تخلیه تهران می‌شود، قتل دختر جوان در تلگرام، آدم کوچولو در ایران، کتک‌زدن کودکان پرورشگاهی، مرد معتاد در ایستگاه مترو، قهرمان پرورش‌اندام به قتل رسید، گودبرداری و آنفلوآنزا در کرمان، دستگیری جنجالی یک ساندویچ‌فروش داعشی در کرمانشاه و صدها شایعه دیگر که همگی به نوعی کاربران را با خود همراه کردند و به طرق مختلف تکذیبه‌ هریک نیز منتشر شد، البته اینها آخرین شایعات نیستند و بی‌شک ما دوباره از این دست شایعات خواهیم شنید.

چرایی گستردگی شایعات

توماس لاسول، شايعه را از طبيعي‌ترين پديده‌هاي اجتماعي و يكي از رايج‌ترين شيوه‌هاي كنش متقابل مي‌داند كه تاكنون كمتر شناخته شده است. شايعه، يك مقوله اجتماعي و رواني با ابعادي گسترده است كه ابعاد مختلف آن به‌ويژه در زمان‌هاي بحراني (مثل زمان جنگ) حالتي به مراتب حادتر به خود مي‌گيرد. هرچند كاركردهاي اجتماعي شايعه، كاملا شناخته نيست اما بيشتر در وضعيت‌هاي «بي‌نظمي» در جامعه ساخته مي‌شود. درواقع، شايعه گزارش تاييدنشده‌اي از وقايع است كه به تعريف و تبيين وضعيت‌هاي مهمي كه به‌صورت دوپهلو ظاهر مي‌شوند، كمك مي‌كند.

شایعات از قدیم در زندگی بشری بوده و امروز به دلیل شبکه‌های مجازی دیگر دهان‌به‌دهان نمی‌چرخند و در کانال‌ها و شبکه‌های مختلف دست‌به‌دست می‌شوند و با شکل و شمایلی به‌روزتر در زندگی آدم‌ها جاخوش کرده‌اند. درواقع باید گفت انس بشر امروزی به شبکه‌های مجازی تا جایی پیش رفته که دیگر گذران زندگی بی‌آن را غیرممکن می‌داند. تولد شبکه‌های اجتماعی نوعی از روابط اجتماعی را رواج داده‌اند و با این‌که عمر طولانی‌ای ندارند، جای خود را به خوبی باز کرده‌اند. این جاخوش کردن در زندگی آدم‌ها کار را به‌جایی رسانده که برخی این فرصت را بیابند تا دروغ‌های خود را به راحتی به خورد مردم بدهند و محبوبیت تلگرام سبب شده این شبکه به فرصتی برای آدم‌های دروغ‌پرداز و تونل وحشتی برای کاربران بدل شود. تونلی که به سرعت داستان‌پردازی‌های واهی در آن دست‌به‌دست می‌شود و بیشتر اوقات کاربر به درست ‌و غلط آن توجهی نمی‌کند و بی‌جهت عکس‌العمل‌های آنی خشم، عصبانیت، غم و... را از خود بروز می‌دهد. شایعاتی درباره سلامت آب شهری، عملیات‌های تروریستی داعش، رستوران‌هایی با منوهایی با طعم گوشت الاغ و سگ و گربه، همه‌گیرشدن سرطان‌ها، آمارهای عجیب‌وغریب قتل و تجاوزها و...

آسیب‌های شایعه‌پردازی

جامعه نسبت به رواج شایعات شدیدا آسیب‌پذیر است و از نظر سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و... سلامت و تعادل روانی خود را از دست می‌دهد. شایعه موجب ترس، بدبینی و تفرقه بین مردم می‌شود و هدفی جز تخریب روانی، افشاگری و رواج بی‌اعتمادی ندارد و اضطراب اجتماعی را بالا می‌برد. متاسفانه شایعه لایه‌های زیرین جامعه را می‌پوشاند و از بین می‌برد، همچنین سدی در مقابل رسیدن به موفقیت است.

عده‌ای برای رقابت، دشمنی، تفرقه‌افکنی و... دست به چنین کاری می‌زنند. کارشناسان معتقدند شایعات هنگام فقدان خبر ساخته می‌شوند. وقتی افراد، بسیار مشتاق خبرگیری، آگاهی از واقعه و موضوعی هستند اما قادر به کسب اطلاعات مورد اطمینان نباشند، پذیرای شایعه می‌شوند و برعکس وقتی افراد جامعه از آگاهی خود بر حوادث مطمئن باشند، به ارایه غیرضروری مطالب ساختگی تمایل نخواهند داشت. به عبارت دیگر، وقتی گروه‌ها و افراد یک جامعه از مجاری قانونی و صحیح، اطلاعات و اخبار را به دست نیاورند، زمینه برای رواج شایعه مهیا می‌شود. به عقیده جامعه‌شناسان، شایعه، پدیده‌ای است اجتماعی که هم می‌تواند کارکرد مثبت داشته باشد و هم کارکرد منفی اما گویا کارکرد منفی شایعه بیش از کارکرد مثبت آن است. ایجاد فضای ناسالم و به خطر افتادن امنیت عمومی، انحراف افکارعمومی از اهداف اصلی به سوی اهداف جزیی، ایجاد تفرقه، رؤیارویی و صف‌بندی اقشار مختلف جامعه، ایجاد بدبینی و سلب اعتماد مردم از دولتمردان، کاهش اعتماد مردم به وسایل ارتباط جمعی داخلی و روی آوردن به منابع غیررسمی و از همه مهم‌تر گسترش ناامنی، ترس، اضطراب و نگرانی را می‌توان از مهم‌ترین کارکردهای منفی شایعه برشمرد.

راهکارهای مقابله با شایعه

بهترین راه مقابله با شایعه، توسعه روابط و فراهم‌آوردن این امکان است که مردم از مسائل جدی جاری در جامعه آگاه باشند. وقتی مردم نسبت به واقعیت امری اطمینان حاصل کرده و دریافتند که چیزی از آنها پوشیده نیست، فرآیند شایعه‌پراکنی خودبه‌خود متوقف می‌شود یا از برد یا دامنه آن به حد چشمگیری کاسته می‌شود.

پاسخگویی دولتمردان به مردم و محرم دانستن آنها بسیار موثرتر از تکذیب یک شایعه پس از انتشار آن است، البته در کنار اینها بالابردن سطح آگاهی اجتماعی، بصیرت افراد و بیان معایب شایعات در جامعه و پیامدهای مخرب آن و فاش‌کردن زوایای شایعات، اطلاع‌رسانی به‌موقع، صحیح و شفاف از وقایع و رویدادهای اجتماعی، توجه به اخلاق و معنویت در جامعه، پرورش تفکر و اندیشه منطقی در مقابله با انواع افکار سطحی مانند شایعه و دروغ، آموزش به جامعه به منظور عدم‌پذیرش هر مطلب بدون سند و منبع درست و شناخت از ویژگی‌های شایعه، یادگرفتن مهارت مقابله با هر شایعه یا پیام دروغ، غلط، غیرمنطقی و مبهم، فرهنگ‌سازی به تناسب موقعیت اجتماعی، تقویت روح اخلاق‌محوری در امور فردی و اجتماعی انسان‌ها، کاهش انواع تنش‌های اجتماعی با گفت‌وگو و تعامل بیشتر و سایر راهکارهای متناسب با موقعیت فرد و اجتماع از الزامات مقابله با شایعه‌سازی هستند.